Zo begrijp je je moeder beter (en dus ook jezelf)

Wat als je moeder narcistisch is?

De relatie tussen een moeder en haar dochter is vaak ingewikkeld, vooral als de moeder narcistische trekken vertoont. Wat zijn effecten daarvan en hoe werk je aan een gezonde moeder-dochterrelatie?

Hoe weet je dat je een narcistische moeder hebt of bent?

Mayke Smit (rechts): ,,Mijn moeder en ik waren hecht, maar hielden te veel rekening met elkaar.'' ©Ingrid Vente

Gebrek aan empathie is het belangrijkste teken; alles draait om je moeder en niet om jouw behoeften. Voorbeeld: een depressieve dochter vertelt dat ze aan de Prozac gaat, en moeder antwoordt: 'Ben ik dan niet goed genoeg geweest? Hoe kun je me dit aandoen!' Een narcist vertoont alle negen narcistische kenmerken uit het handboek voor psychische stoornissen (DSM). Arrogant gedrag, continu bewonderd willen worden en sterke jaloezie zijn er drie van.

,,Vroeger maakten we ons zorgen over moeders met een borderline persoonlijkheidsstoornis, nu om narcistische ouders'', zegt familietherapeut en onderzoeker ouder-kindrelaties Else-Marie van den Eerenbeemt (73). ,,De meeste moeders zijn geen narcisten, maar willen wel dat hun dochters het beter doen dan zijzelf.''

Als het voelt alsof je nooit goed genoeg bent, kun je volgens de Amerikaanse familietherapeut Karyl McBride slachtoffer zijn van maternaal narcisme. Ze schreef hier een boek over dat vandaag verschijnt. Narcistische moeders zien hun dochters als afspiegeling van zichzelf, waardoor meisjes emotionele schade oplopen. Dat heeft weer invloed op hun kinderen.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Welk effect heeft een verstoorde moeder-dochterrelatie?

Als dochter van een narcistische moeder kun je worstelen met emotionele verbinding. Je kunt prestatiedrang hebben. Of je eigen succes juist saboteren, omdat je het toch nooit goed kunt doet. Depressies komen voor, net als afhankelijkheid en moeilijk grenzen stellen. ,,Relaties aangaan leer je van je familie'', zegt coach Mayke Smit (51), die met haar moeder workshops geeft voor betere moeder-dochterrelaties. ,,Je moeder is je allereerste relatie en voor meisjes is zij het belangrijkste rolmodel. Dat is bepalend voor je seksualiteit en hoe je omgaat met anderen.''

Ook persoonlijkheidsstoornissen van andere gezinsleden of andere factoren kunnen de verhoudingen verstoren. ,,Bij moeders met een stoornis, zie je dat vooral dochters voor ze gaan zorgen'', zegt Van den Eerenbeemt. ,,Hetzelfde speelt als ouders emotioneel afwezig zijn door ziekte of ongeluk. Parentificatie heet dat, het kind neemt de ouderrol op zich. Ik was bij een bruiloft van een vrouw die voor de derde keer trouwde. De dochter zei: 'Mam, in deze heb ik wel vertrouwen'. Dat meisje was 16 jaar. De loyaliteit van kinderen is ijzersterk. Maar het gaat om de balans. Dat je zegt: 'Ik houd van je mam, maar ik ga mijn eigen weg. Als je me nodig hebt ben ik er voor je'.''

Wat is een gezonde moeder-dochterrelatie en hoe werk je daaraan?

Wederzijds begrip is onmisbaar, zegt Smit. ,,Eerst zorgt je moeder voor jou, daarna maak je je los van haar. Als volwassene is het de kunst om een liefdevolle, gelijkwaardige relatie te hebben. Moeders kunnen het nooit helemaal goed doen, weet ik nu ik zelf kinderen heb. Dat hoeft ook niet, maar het is goed om negatieve patronen te doorbreken.''

Ze schreef daarover met haar moeder en therapeut Alice Altink (72) het boek Van je moeder moet je het hebben, van je dochter kun je het krijgen. ,,Mijn moeder en ik waren hecht, maar hielden te veel rekening met elkaar. Zij heeft op jonge leeftijd haar vader verloren, ik had daardoor soms het gevoel dat ik voor haar zorgde. Mijn moeder zat weer vast in de verzorgende moederrol. Door onze relatie open te onderzoeken hebben we nu een betere band.''

De schuldvraag achterwege laten is essentieel. Smit: ,,Het gaat erom dat je elkaars gevoelens onderkent. Als je dochter zegt dat je er niet was voor haar, kun je het daarmee oneens zijn, maar wel het gevoel van gemis eronder erkennen. Op die manier naar elkaar luisteren levert begrip op.''

Elkaar begrijpen vergt empathie, iets wat ontbreekt bij narcisten. Voor dochters van narcistische moeders is begrip van de situatie vooral belangrijk, voor het verwerken van emotionele schade.

Welke rol spelen generatieverschillen of trauma's?

Minstens zo belangrijk is de historische context van moeder-dochterrelaties, zeggen de experts. ,,Moeders die moeizaam liefhebben kunnen kampen met trauma's of een gemis aan liefde in hun jonge jaren. Wonden werken lang door. Kijk maar naar kinderen van wie ouders een oorlog hebben meegemaakt'', zegt Van den Eerenbeemt.

Generatieverschillen spelen ook een rol. ,,Sommigen hebben zelf nooit carrière kunnen maken en zijn teleurgesteld dat hun dochter niet haar kansen pakt. Of ze zijn kerkelijk en hun dochter niet. Maar dan blijkt zij wel actief te zijn voor een goed doel. De ouderlijke waarden zitten er wel in, maar zijn verpakt in een andere levensstijl.''

Smit: ,,Mijn moeder heeft de flowerpowertijd waarin open relaties de norm waren volop meegemaakt. Afgrenzen was daardoor een thema in mijn leven. Nu ik een betere band heb met mijn moeder kan ik dat in al mijn relaties beter.''

,,Voor echt begrip is het zaak om je moeder in het licht van haar moeder te zien, om een generatie verder te kijken'', zegt Van den Eerenbeemt, zelf oma van drie kleinkinderen. ,,Als je ergens tegen aanloopt in je relaties, kijk dan in de achteruitkijkspiegel.''

En als je moeder er niet meer is?

De dag dat je moeder er niet meer is komt onvermijdelijk. Mayke Smit: ,,In de laatste fase draaien de rollen om. Als moeder hulpbehoevend wordt kunnen mensen die eerdere fases niet goed hebben doorlopen, in conflict komen met zichzelf. Ze willen zorgen maar zijn ook boos of rouwen nog om de moeder die ze nooit hebben gehad.''

De twee grootste angsten van dochters zijn dat ze op hun moeder lijken én dat hun moeder doodgaat, zegt Else-Marie van den Eerenbeemt. ,,Die tegenstrijdigheid kenmerkt moeder-dochterrelaties. Moeders zijn de grootste bron van vreugde én verdriet, maar je verbintenis met haar is voor het leven. Die band helen is wezenlijk. Als je wrok hebt, ben je niet vrij, kun je geen liefdevolle relaties aangaan.

Wie je bent is waar je vandaan komt. Ik spreek vrouwen van 60 jaar die zeggen: 'Ik zou goud geven om nog tegen mijn moeder te kunnen zeggen: 'Je hebt goed voor me gezorgd'. Met je moeder heb je een existentiële band. Die kun je niet verbreken, hooguit onderbreken.''

Zal ik ooit genoeg goed genoeg zijn van Karyl McBride verschijnt vandaag bij Ankh-Hermes (€ 25).

Ins & outs van het moeder-dochtergesprek van Mayke Smit & Alice Altink verschijnt vrijdag bij De Brouwerij (€ 10).