Wit-Russen zetten nieuw wapen in tegen Rusland: hun eigen taal

hegemonie Poetin

Rusland lijkt uit op inlijving van Wit-Rusland. Maar de bevolking van de voor-malige Sovjetrepubliek verzet zich daartegen. Onder meer met lessen in de eigen taal.
Deze Wit-Russen volgen de taalles van docente Galina Aksjonova. Ze leren er geen Duits, Frans of Engels maar hun eigen moedertaal, die nog maar door 10 procent van de bevolking wordt gesproken. Het spreken van Wit-Russisch is de manier om grote buur Rusland te laten zien dat de Wit-Russen en eigen identiteit hebben. ©Joost Bosman

In een klein zaaltje van een Ierse pub in een buitenwijk van Borisov - 70 kilometer van de Wit-Russische hoofdstad Minsk - hebben zich zo'n twintig mensen verzameld. Jong en oud. Ze komen voor taalles. Nee, geen Engels, Duits of Frans, maar opmerkelijk genoeg hun eigen taal: het Wit-Russisch.

Die taal wordt nog maar door 10 procent van de bevolking gesproken. De rest spreekt (Groot-)Russisch. Beide behoren tot de Slavische taalgroep en verhouden zich ongeveer tot elkaar als Duits tot Nederlands.

,,Vandaag gaat het over buitenlandse namen en woorden die in het Wit-Russisch zijn terechtgekomen'', begint de docente. Frenklin, saksofon, Njoeton (Newton) en dzjip (jeep) verschijnen tijdens de powerpointpresentatie op het scherm.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Intussen druppelen er nog steeds cursisten binnen. Er moeten stoelen worden bijgezet. Even later zitten zelfs mensen in de gang. Valentin is nieuw. Hij stelt zich voor in het Russisch, want Wit-Russisch spreekt hij nauwelijks. En daar wil hij nu juist verandering in brengen.

De buitenlandse verslaggever verontschuldigt zich dat ook hij het Wit-Russisch niet machtig is. ,,Niet erg, wij ook niet!'', grapt een van de cursisten, iedereen lacht. De sfeer is ontspannen.

Galina Aksjonova (33) coördineert de cursus in Borisov, een stad van zo'n 200.000 inwoners. Aksjonova is verbonden aan de organisatie Mova Nanova (de taal opnieuw), die in vijftien steden door heel Wit-Rusland soortgelijke taallessen organiseert.

Het succes van Mova Nanova verklaart ze door de wens van mensen hun moedertaal weer te willen horen. ,,Helaas is de meeste informatie in Wit-Rusland op het werk en op televisie in het Russisch. Mensen willen terug naar hun nationale wortels'', zegt Aksjonova.

Ze ontkent in alle toonaarden een politiek motief te hebben met de taalcursussen: Wit-Russen weerstand te laten bieden aan de druk uit Moskou. ,,De leerlingen interesseren zich vooral voor het culturele aspect'', stelt de Wit-Russische ferm.

'Laatste dictator'

Maar dat Rusland al maandenlang aandringt op verregaande integratie of zelfs een unie met het kleine buurland, zal geen van de bijna 10 miljoen Wit-Russen ontkennen. Die fusie zou vooral de Russische president Vladimir Poetin goed uitkomen, zeggen analisten. Zijn huidige en wettelijk laatste ambtstermijn loopt af in 2024. Om aan de macht te blijven, zou de Russische leider zich kunnen laten verkiezen tot president van de unie van Rusland en Wit-Rusland, is dan de gedachte.

Half februari nog klapten anonieme Kremlinfunctionarissen uit de school door te verklaren dat Poetin zijn collega Loekasjenko in januari flink de duimschroeven had aangedraaid om het unieverdrag te tekenen. De eigenzinnige Wit-Russische leider, ook wel 'de laatste dictator van Europa' genoemd, weigerde dat. En subiet sloten de drie grootste Russische oliebedrijven de oliekraan naar Wit-Rusland.

Officieel omdat het bestaande, tien jaar oude contract op 31 december was afgelopen en er geen nieuw contract klaarlag. Maar Kremlinbronnen verklaarden dat Poetin Loekasjenko had willen straffen voor zijn halsstarrigheid.

Wie je in Wit-Rusland ook spreekt, niemand gelooft dat de fusiestaat met Rusland er echt komt. En ook niemand wil het. Journalist Aljaksandr Alesin ziet de taalcursussen van Mova Nanova dan ook als een 'teken van protest'. ,,Wit-Russen willen op die manier duidelijk maken, dat ze een eigen identiteit hebben, die verschilt van de Russische.''

Wit-Rusland was altijd een van de republieken binnen de voormalige Sovjet-Unie die het loyaalst waren aan Moskou. Na het uiteenvallen van de USSR was er altijd wel wat onenigheid - meestal over olie- en gasleveranties - maar de verhoudingen waren overwegend goed.

,,Dat veranderde toen Vladimir Poetin in 2000 president van Rusland werd. Sindsdien voert Moskou de druk op'', stelt Alesin. Iets meer dan een jaar geleden stofte Moskou een unieverdrag uit 1999 weer af. Op basis daarvan maakten de buurlanden eind vorige eeuw afspraken over de economie en douanediensten.

De overeenkomst had een sluimerend bestaan geleid, maar kreeg begin 2019 ineens weer nieuw leven ingeblazen. Loekasjenko klaagde toen tegenover Poetin opnieuw over de hoge prijzen van de door Rusland geleverde olie. Poetin ontstak naar verluidt in woede en sneerde naar zijn collega dat als die minder wilde betalen, 'Wit-Rusland dan maar helemaal moest opgaan in de Russische Federatie'.

Oekraïne

Afgelopen zomer bracht de nog enigszins onafhankelijke Russische zakenkrant Kommersant het nieuws dat Moskou uit was op niet alleen economische, maar ook politieke integratie van de kleine westerbuur. Inclusief een verenigd parlement en een overkoepelende president. De krant had de overeenkomstige documenten in handen, zo claimde de redactie.

Minsk ontkende de plannen en sindsdien betoogt 'Batka' (vadertje), zoals Wit-Russen Loekasjenko liefkozend noemen, regelmatig in lange redevoeringen dat Wit-Rusland onafhankelijk is en zal blijven. Daarnaast flirt hij steeds vaker openlijk met de Europese Unie en de Verenigde staten, tot afschuw van Moskou.

Op de achtergrond speelt de oorlog tussen Rusland en dat andere Slavische 'broederland': Oekraïne. Daar steunt het Russische leger al sinds het voorjaar van 2014 actief een opstand van pro-Russische rebellen die in Oost-Oekraïne hun 'volksrepublieken' Donetsk en Loehansk hebben uitgeroepen.

Loekasjenko weigert in alle toonaarden partij te kiezen en verklaarde onlangs opnieuw dat het Oekraïense schiereiland de Krim in 2014 'onwettig door Rusland is geannexeerd'. Ook vertikte hij het eind 2018, tot ergernis van Poetin, om Russen en Wit-Russen nog langer 'broedervolken' te noemen.

De Amerikaanse minister Mike Pompeo gooide nog eens olie op het vuur. Hij kwam begin februari tijdens een rondgang langs een paar voormalige Sovjetlanden in Minsk vertellen dat Washington bereid is Wit-Rusland gratis olie te verstrekken. De onder staatscontrole staande media in Rusland waren razend.

In augustus dit jaar zijn er presidentsverkiezingen in Wit-Rusland. De autocraat Loekasjenko is al sinds 1994 aan de macht en heeft de beperking aan het aantal termijnen uit de grondwet laten schrappen. Zo kan hij tot zijn dood tot president verkozen worden.

Maar journalist Alesin weet nu al dat de stembusgang anders wordt dan eerdere edities. ,,Loekasjenko gaat anti-Russische sentimenten inzetten bij zijn herverkiezing. Inmenging door Moskou zal geen zin hebben: de pro-Russische kandidaten hebben door de spanningen van afgelopen maanden al nauwelijks aanhang meer in Wit-Rusland.''

Het 'Oekraïense scenario' blijft spoken, want het is zonneklaar dat Rusland na het verlies van Oekraïne niet ook nog het vertrek van Wit-Rusland uit zijn invloedssfeer zal dulden. Kan de nervositeit uitlopen op een gewapend conflict, zoals de Oekraïense minister van buitenlandse zaken vorige week zei? Nee, Alesin gelooft er niets van. ,,Oekraïners zijn altijd al een veel opstandiger volk dan Wit-Russen. Wij zijn veel rustiger.''

Opgeslokt

Wel is er een rode lijn, denkt de journalist. ,,Als Loekasjenko op enig moment afziet van de militaire verplichtingen ten aanzien van Rusland, zoals gezamenlijke legeroefeningen. Dan zal Moskou wel ingrijpen'', zegt Alesin. ,,Vergis je niet. Rusland is bang voor het Westen. Het wil met Wit-Rusland te allen tijde een bufferstaat tegen de Navo hebben.''

In de Ierse pub bij de Mova Nanova-cursus legt oncologisch radioloog Artjom Doedin (27) uit waarom hij de lessen in zijn eigen taal volgt. ,,Mijn oma is geboren in Polen, ik heb daar familieleden. Mijn oma sprak Pools en Wit-Russisch. Toen ik daar als kind in de zomer naartoe ging, spraken we nooit Russisch.''

Doedin moet er niet aan denken dat Rusland en Wit-Rusland samen deel uitmaken van een volledig geïntegreerde uniestaat. ,,Dan blijft er niets Wit-Russisch meer over'', weet hij zeker. ,,We worden gewoon opgeslokt.'' En de gedachte aan Vladimir Poetin als 'zijn' president? Doedin: ,,God verhoede het!''

De Wit-Russische president Alexander Loekasjenko (l) speelt een potje ijshockey tegen de Russische president Vladimir Poetin. ©Copyright 2020 The Associated Press. All rights reserved