Wil de echte VVD opstaan?

liberalen - De onvrede binnen de VVD groeit. Terwijl de top in Den Haag het nieuws haalt met ferme uitspraken en proefballonnen, vraagt de achterban zich af: waar staat de partij eigenlijk nog voor?
Klaas Dijkhoff op het VVD-congres in november vorig jaar. ©ANP

Pleur op!", zei Mark Rutte. Het was zondagavond 4 september 2016, de premier mocht in het tv-programma 'Zomergasten' urenlang fragmenten laten zien en becommentariëren. Hij koos voor beelden van een NOS-verslaggever die werd belaagd door Turkse Nederlanders. Een boze Rutte: "Ik voel woede. Pure woede. Lazer op naar Turkije. Pleur op!"

Het bleek het startschot van de VVD-campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017. De Tweede Kamer viel over Rutte heen. "Als 'pleur op' de norm wordt in Nederland, dat kan helemaal niet", reageerde CDA-leider Sybrand Buma. Zijn GroenLinks-collega Jesse Klaver: "Dit is premier-onwaardig".

Rutte was er niet gevoelig voor, hij nam er geen woord van terug. Over die uithaal in 'Zomergasten' had het campagneteam van de liberalen goed nagedacht. Het was tijd om duidelijk stelling te nemen, om te zeggen wat een groot deel van 'het volk' vindt. Dat Turkse Nederlanders die hier 'onze' persvrijheid niet respecteren, zich niet aanpassen aan 'onze' normen en waarden, hier niets te zoeken hebben. Dan pleur je maar op.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Opluchting

Communicatiedeskundige Jan Driessen snapt heel goed waarom de premier deze woorden koos. Driessen, zelf een 'betrokken en actieve VVD'er', was in 2006, het jaar dat Rutte de leiding kreeg, campagnestrateeg van de partij. "Het was natuurlijk een riskante uitspraak, dat 'pleur op', maar tegenwoordig moet je beeldend spreken, en soms hard schreeuwen", zegt Driessen. Het is helaas, voegt hij toe, een garantie voor succes.

De VVD won uiteindelijk de verkiezingen en liet de tweede partij, de PVV, ver achter zich. Jan Driessen wijst erop dat het 'populisme in Nederland tot staan was gebracht'. "De opluchting in de VVD was enorm."

Die verkiezingswinst was de derde op de rij, een bevestiging van de liberale dominantie in dit land. De strategie van de VVD is vrij overzichtelijk. Om de populistische partijen voor te kunnen blijven, is meebuigen onvermijdelijk. Dus zegt de premier tijdens zijn wekelijkse persconferentie, twee maanden voor de belangrijke Provinciale Statenverkiezingen in maart, dat de mensen die voor problemen zorgen tijdens de jaarwisseling 'vreselijke types' zijn, 'doorgesnoven en dronken'. En dat hij ze het liefst 'allemaal persoonlijk in elkaar slaat'. "Mijn handen jeuken!"

In de Tweede Kamer zorgt fractievoorzitter Klaas Dijkhoff voor haast continue irritatie bij de collega's van andere partijen. Hij zet Rob Jetten van D66 weg als een 'klimaatdrammer'. Hij wil dat criminaliteit in achterstandswijken dubbel wordt bestraft. En wat Dijkhoff betreft moeten tegenstanders van Zwarte Piet vooral niet bij een intocht van Sinterklaas kunnen demonstreren.

De VVD-fractie in de Kamer volgt de koers Rutte-Dijkhoff braaf. De onvrede klinkt verderop in het land. Meerdere liberale burgemeesters storen zich aan de leiding in Den Haag. Twee van hen, Don Bijl uit Purmerend en Marco Out uit Assen, hebben opstandig hun lidmaatschap opgezegd.

In brieven aan het partijbestuur klinken zware verwijten. "Steeds vaker betrapte ik me erop, dat ik me niet vertegenwoordigd voelde door volksvertegenwoordigers die mede door mij waren gekozen en contributie betaalden bij dezelfde partij", schrijft Out. Hij hekelt het wijkenplan van Dijkhoff. Bijl struikelt over het VVD-voorstel 'om het demonstratierecht te beperken': "In strijd met wet en grondwet".

Vorige week zaterdag, toevallig op de dag dat Dijkhoff zijn D66-collega persoonlijk aanviel, publiceerde NRC Handelsblad een fel opiniestuk van de Helderse VVD-burgemeester Koen Schuiling. Hij blijft wel lid van de partij, maar zijn kritiek is bepaald niet milder dan die van Bijl en Out. "Zij verwoorden een breed ongenoegen dat onder veel bestuurders met een VVD-signatuur leeft", aldus Schuiling.

De partij zwijgt, schrijft hij, 'als fundamentele en liberale waarden in het geding zijn'. De VVD zou zich druk moeten maken over een toekomstvisie, vindt hij. Over het echte gedachtengoed. "Waar staat de liberale partij dan wél voor?" In plaats daarvan 'viert ze een congres met bier en bitterballen'. Schuiling: "Een populistisch toontje is niet de remedie. Het actief vormgeven en uitdragen van het liberalisme is dat wel. Dat gebeurt nu niet. En daarom moet er bij de VVD iets grondig en drastisch veranderen."

Nette club

Jan Driessen, de voormalige VVD-strateeg, kan zich het ongenoegen van de burgemeesters goed voorstellen. "Zij kennen de partij als een nette club, met constructieve mensen. Deze bestuurders zijn een andere VVD gewend. Het is ook wel heel populistisch om te zeggen dat je demonstraties tegen Zwarte Piet ergens wil verbieden. Vrijheid van meningsuiting is een groot goed. Dat raakt aan de kern van het liberalisme."

Driessen ziet dat zijn partij in een spagaat zit. Rutte en Dijkhoff lonken met hun uitspraken naar de weggelopen kiezers, naar de mensen die hun heil elders op de rechterflank zoeken, bij de PVV of het Forum voor Democratie. De partij van Thierry Baudet claimt inmiddels meer leden te hebben dan de VVD. Het risico, zegt Driessen, is dat Rutte en Dijkhoff de klassieke achterban verjagen. Zie de oplaaiende onvrede onder de liberale burgemeesters.

De VVD moet wat Driessen betreft ver wegblijven van de persoonlijke aanvallen. Dus collega's uit de coalitie geen 'drammers' noemen. En niet goedkoop afgeven op de 'witte wijn sippende elite uit Amsterdam', wat Rutte vorige week in het tv-programma 'Buitenhof' deed. Het siert de partij niet, vindt hij. Driessen: "De VVD heeft behoefte aan meer nuance. Wij zijn een verantwoordelijke partij, dan helpt het niet als we terugvallen op dit soort polariserend populisme. Het is een glijdende schaal. Voor je het weet kom je in een heel naar land terecht."

Het is het soort kritiek dat binnen de VVD-achterban wel gehoord wordt, maar waar veel lokale VVD'ers de schouders over ophalen. Veel leden vinden het ergens wel mooi, dat Klaas Dijkjhoff er ruw ingaat. Hun partij durft tenminste. De kritiek zit vooral op de flanken van de partij, bij de oudere generatie, en ook bij de jongeren.

De jongerenafdeling JOVD stoort zich aan het verhaal van de VVD, zegt voorzitter Splinter Chabot. "Als we niet uitkijken is het eerder Dijkhoff zelf die een drammer is. Dat negatieve, dat afgeven op anderen, de proefballonnen, dat past helemaal niet bij ons, als we een liberale partij willen zijn."

Met Kerst probeerden de JOVD'ers de knuppel in het hoenderhok te gooien. Er verscheen een groot opiniestuk in Elsevier. "Liberale partijen moeten terugkeren naar hun liberale wortels", luidde de kop. Ook D66 kreeg er van langs. Maar het is vooral de eigen VVD die een toekomstvisie nodig heeft, aldus de jongeren. Hun klacht: de wereld is de afgelopen vijftien jaar drastisch veranderd, maar het denken binnen de partij is stil blijven staan.

Chabot: "De VVD moet niet de partij zijn die wil luisteren naar het onderbuikgevoel, zoals nu de koers lijkt. Als we liberaal zijn, moeten we durven staan voor het individu, voor ontplooiing, voor de boodschap dat iedereen uniek is. Dat is een ontzettend positief verhaal. Daar hoort een positieve toon en boodschap bij."

Zelf schreven de jongeren vast een eigen toekomstvisie, met concrete vertaling naar politieke thema's van nu. Ze houden pleidooien voor een nieuw kiesstelsel, voor optimistisch klimaatbeleid, voor de 'menselijke maat'. Veel inhoudelijke reacties kwamen er niet vanuit de partij. Chabot: "Ach, het is bekend dat wij zo denken."

Herbronnen

De VVD die durft te zeggen wat een groot deel van 'het volk' vindt, is een vrij recente gedaante van de partij. Toen Rutte in 2006 aantrad als fractieleider, was de VVD meer klassiek-liberaal. Rutte voerde in die begintijd wel discussies over de koers. Hij gaf de Kamerleden de opdracht op zoek te gaan naar wat hen drijft en waartoe de VVD op aarde is. Al was de bijbehorende taak down to earth: zoek een wet die afgeschaft kan worden. Daarmee was de toon aardig gezet. Het moest wel pragmatisch blijven.

Ook werden in die beginjaren Amerikaanse en Britse adviseurs aangetrokken, bevriende ideologen uit de Republikeinse en Conservatieve partij, om te helpen de VVD te 'herbronnen'. Met vertrouwelingen Edith Schippers en Hans van Baalen zette Rutte het profiel neer. De VVD moest zich concentreren op drie hoofdthema's: economie, veiligheid en immigratie.

Onder Rutte heeft de VVD als partij geen grote debatten meer gevoerd over de koers. Het is de Tweede Kamerfractie die in de praktijk de lijnen uitzet. Het meest recente partijdocument over de koers dateert alweer uit 2008. Het eerste actiepunt: een gekozen burgemeester. De grote zorg: defensie.

In het stuk komt de boze burger waar de VVD nu vooral voor opkomt, nog nauwelijks voor. "Nederlanders zijn ontevreden over de samenleving als geheel", schrijft de partij in dat jaar, in vrij neutrale bewoordingen. Dat zou nu vast heel anders klinken.

Rutte is er ook de politicus niet naar om ideologische discussies te voeren. Hij is van de uitspraak 'visie is als de olifant die het uitzicht beneemt'. De regeringspartij wordt in beslag genomen door andere zaken dan discussies over de koers. Het land moet bestuurd.

Op het recente VVD-congres sprak Rutte nog: "VVD is maar een logo. Het zijn de ménsen die de VVD maken". Daarom kiest de partij voor radicale gemoedelijkheid. Het congres is omgedoopt in een festival, als Dijkhoff ergens spreekt heet dat 'stand-up politics'. Het hoeft allemaal niet zo ingewikkeld en zwaar, vindt de partij. In het land valt die strategie bij lokale VVD'ers in goede aarde. Daar klinkt opvallend weinig kritiek op de nieuwe toon van een partij die rauw zegt wat ze vindt.

Eigen geluid

"Een goed eigen geluid, vond iedereen", zegt de VVD-fractievoorzitter Dimitri Gilissen (39) in Utrecht. Op de wekelijkse fractievergadering was maandag het gevoel: hier kunnen we in het land de campagnetijd prima mee in. Gilissen relativeert alle media-ophef over de uitspraken van Rutte en Dijkhoff. "Een woord als 'klimaatdrammer', is dat nu zo erg? Ik herkende wel wat Dijkhoff zegt. In Utrecht gebruiken GroenLinks en D66 heel snel de woorden 'moeten' en 'zullen' als het over groene onderwerpen gaat.

"Bijvoorbeeld als we steggelen over hoeveel woningen en hoeveel windmolens er in een nieuwe stadsuitbreiding komen. Dan zijn ze een beetje drammerig soms. Dat mag je best een keertje zeggen", vindt Gilissen vanuit zijn auto, onderweg naar de gemeentewerf om zijn afval te scheiden.

Dat de partij haar liberale beginselen op het spel zet met proefballonnetjes over dubbele straffen of de suggestie van een demonstratieverbod, dat zien ze bij de lokale afdeling niet. "Die waarden staan gewoon overeind. Dat zijn de vrijheid en verantwoordelijkheid waar we voor strijden. Dat is nog steeds het fundament.

"Het enige dat nu gebeurt is dat de VVD de eigen keuzes nog scherper verwoordt. Ik zie het als een manier om kiezers bij de politiek te betrekken. Dijkhoff maakt gewoon de opties duidelijk: er valt iets te kiezen, in maart."