Wat doe je als iemand uren in de tuin staat te schreeuwen?

buurt in actie verstandelijke beperking

Het ijzingwekkende geschreeuw van een verstande-lijk beperkte man drijft een Schiedamse wijk tot wanhoop. Met het schaamrood op de kaken voeren omwonenden actie. Ook voor de zorgverlener een uiterst ongemakkelijke strijd.
©Jan de Groen

Ineens was daar, afgelopen voorjaar, de schreeuw. Een geluid dat de buurt omschrijft 'alsof iemand in doodsangst verkeert'. Het is hard, klinkt pijnlijk en boezemt kinderen angst in. Raadselachtig ook: níemand weet waarom de verantwoordelijke - de verstandelijk beperkte twintiger Pieter* - zo schreeuwt. Feit is: hij schreeuwt dagelijks oorverdovend hard. En de buurt is het spuugzat.

Wanneer omwonende Richard Bakker (35) het geluid voor het eerst hoort, kijkt hij verbaasd op. ,,Ik dacht nog: is het een schaap?" Het geluid blijft. Geen schaap, maar een méns blijkt achter het geschreeuw te zitten. Na weken is hij het zat. ,,Met het schaamrood op de kaken heb ik de telefoon gepakt."

Bakker belt naar het in zijn wijk gelegen zorgcomplex van Ipse de Bruggen, 'duidelijk' de bron van het geluid. De Schiedamse vestiging, gelegen aan het Gaardenpad, is gespecialiseerd in cliënten met een verstandelijk beperking. In het complex woont een vijftigtal cliënten. Dagelijks komen nog eens twintig mensen langs voor de dagbesteding.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Sommigen hebben een ernstig verstandelijke beperking, anderen kampen met een meervoudige beperking. Verder komen cliënten met gedragsproblematiek en psychiatrische problemen - onder meer depressies en hechtingsstoornissen - over de vloer.

Het gros van de tijd hebben ze dagbesteding en zitten ze binnen, ingeklemd tussen rijtjeshuizen en een woonwagenkamp. Regelmatig nemen begeleiders hen mee naar buiten voor een rondje door het winkelcentrum. Nooit heeft dit tot grote klachten geleid, zegt zowel de instelling als de buurt.

Dat Bakker toch de telefoon ter hand neemt, komt door zijn kinderen. ,,Die werden bang van het geschreeuw en konden moeilijk slapen. Dan hoorde ik: papa, hij doet het weer. Het is een soort onsmakelijk gespuug. Het lijkt rechtstreeks uit een horrorfilm te komen."

Het vaderinstinct krijgt de overhand, merkt hij. ,,Eerst denk je: ik kan toch onmogelijk een klacht indienen over een verstandelijk beperkt persoon? Dat dóe je toch niet? Zo'n jongen moet toch ook leven? Uiteindelijk ga je overstag. Dan kies je voor je kinderen."

Uren

Op dat moment - het is inmiddels zomer - schreeuwt Pieter uren en uren achtereen, soms tot diep in de avond. Vaak staat hij buiten, in de tuin van het complex. Daar voelt hij zich het prettigst, zo concludeert de zorginstelling na onderzoek. Buren zien hem boven het hek uit komen.

Bakker merkt dat meer buurtgenoten last hebben van het geluid: het is vaak het gesprek van de dag. Op mooie dagen dwingt het hen in de tuin oordopjes te dragen of muziek op te zetten. Een in de wijk woonachtige stewardess, vertelt de Schiedammer, worstelt met haar gezondheid sinds ze overdag moeilijk in slaap komt.

10 juni. Een van de omwonenden, weet Bakker, stapt naar de politie en doet aangifte van geluidsoverlast. Een maand later volgt een tweede aangifte. De wijk onderhoudt nauw contact met Ipse de Bruggen, maar ziet geen vooruitgang. Bewoners zeggen vrijwel dagelijks de gemeente of milieudienst DCMR te bellen. Het geduld raakt op. Bakker: ,,Tientallen gezinnen worden knéttergek. Want let wel: als ik - bij wijze van spreken - één uur mijn radio te hard zet, staat de politie al bij me op de stoep."

De zorgverlener ziet de moeilijkheden van de situatie. Natúúrlijk kan zij de cliënt - omwille van de privacy laat Ipse de Bruggen niets over hem los - niet oppakken en naar een complex in een bos sturen, zoals wordt geopperd.

Zij heeft zich te houden aan een overeenkomst met de cliënt. Aimee Heijdenrijk, directeur volwassenenzorg: ,,Die geeft vóór hij of zij bij ons komt wonen aan waar hij of zij wil wonen. Dat is de keuze van de cliënt, een burger met rechten zoals iedereen. Wij kunnen zo iemand niet van de een op de andere dag naar een andere plek sturen. En zelfs áls deze persoon of de familie dat wil, is dat niet binnen een dag geregeld."

Bovendien: Pieter heeft familie- leden die hem regelmatig bezoeken. ,,Hij woont niet voor niets in Schiedam. Verhuizen is een enorme verandering." Iemand gedwongen laten verkassen kan alleen wanneer gevaar dreigt. ,,Bijvoorbeeld wanneer een cliënt een ander wat aan wil doen. Wat in Schiedam speelt, is overlast en geen gevaar." Niet onbelangrijk: Pieter heeft geen kwaad in de zin. ,,Hij doet dit niet bewust. En dat maakt deze situatie ook zo ingewikkeld, al hebben we groot begrip voor de klachten van de buurt."

Stuk tuin

De zorginstelling komt in beweging. Ze probeert het probleem op te lossen door de schreeuwende cliënt een eigen stuk tuin te geven. Buiten heeft hij het naar zijn zin en komt hij - hopelijk - tot bedaren. Het stukje grond ligt te midden van drie muren. Bakker: ,,Dat werd dus een klankkast en maakte het probleem alleen nog maar groter."

Deskundigen buigen zich over de kwestie. Ze proberen vast te stellen waar het geschreeuw vandaan komt, maar komen niet tot antwoorden. Jan van Hoek, voorzitter raad van bestuur: ,,De cliënt woont al jaren in deze vestiging, maar is van de een op de andere dag begonnen met schreeuwen. We weten simpelweg niet hoe dat komt. Het zou zomaar kunnen dat hij morgen weer stopt."

Wel is het volgens hem uitgesloten dat de cliënt pijn heeft. Ook denkt hij niet aan een reactie op eventuele onrust binnen zijn leefomgeving: begin dit jaar is daar niets veranderd.

Ondertussen loopt de spanning in de wijk op. Meerdere omwonenden stappen witheet op het complex af en eisen dat de overlast stopt. Tot ongeregeldheden leidt het niet. Verbolgenheid heerst in de wijk, vertelt Bakker. ,,Ipse de Bruggen heeft dit laten escaleren. We zijn aan het lijntje gehouden en tot wanhoop gedreven."

Burgemeester Cor Lamers gaat nu persoonlijk met het bestuur van de zorginstelling overleggen.

Volgens de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) leven in Nederland zo'n 142.000 mensen met een verstandelijke beperking. Iets minder dan de helft - 68.000 personen - is ernstig verstandelijk beperkt. De afgelopen jaren is een steeds groter deel van hen midden in de samenleving komen te wonen.

Community care heet dat. Kleinschalige woonvoorzieningen in de wijk maken het voor verstandelijk gehandicapten makkelijker om deel te nemen aan de samenleving, is de gedachte. Her en der in Nederland heeft dit tot ernstige geluidsoverlast geleid. Een echtpaar in de gemeente Hengelo streed jarenlang tegen een gehandicaptencentrum. Zelfs minister Plasterk bemoeide zich met deze zaak .

Uitzondering

Voor Ipse de Bruggen - vijfduizend cliënten - is de Schiedamse situatie een absolute uitzondering: vanwege de overlast, maar ook door de hoogopgelopen spanningen in 'een deel van de wijk'. ,,De grens is hier echt bereikt en dat maak ik zelden mee. Ik betreur dat", aldus Van Hoek. Ook een woordvoerder van de VGN, de organisatie waar 170 instellingen op zijn aangesloten, zegt 'niet vaak' over zulke geluidsoverlast te horen.

Hans Reinders, tot 2016 hoogleraar Ethiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam, onderzoekt ethische vragen rondom het leven met een verstandelijke beperking. Kijkend naar de Schiedamse zaak merkt hij direct op 'dat geen enkele burger het recht heeft om sociale overlast te verzorgen'. ,,Dus ook niemand met een verstandelijke beperking."

Hij snapt dat een zorginstelling, gezien haar cliënten, niet direct in actie kan komen en soms moet afwachten hoe een situatie zich ontwikkelt. ,,Maar op een gegeven moment ontstaat zoiets als asociaal gedrag. Je kunt dan als zorginstelling niet volhouden dat je met je rug tegen de muur staat. In zo'n geval moet je de ruimte opzoeken waarin je wat kunt." Hij merkt dat zo'n instelling vaak pas in beweging komt wanneer de politie moet bemiddelen. ,,Die krijgt dit soort problemen op haar brood.''

Dagbesteding

Ipse de Bruggen zegt te doen wat zij kan: sinds een paar weken heeft de cliënt dagbesteding in Nootdorp, waar een complex staat dat niet zo dicht bij een woonwijk ligt. Op den duur hoopt de zorginstelling dat hij daar kan wonen. Wanneer dat gaat lukken, is onzeker. De man schreeuwt nog steeds. Van Hoek: ,,We hopen dat de rust dan terugkeert in de wijk. Belangrijk, want we willen een goede buur zijn. We blijven in gesprek met de omwonenden.''

Reinders denkt dat een verhuizing de overlast in Schiedam weliswaar zal stoppen, maar níet het geschreeuw. ,,Wat je ziet is dat zulke mensen in een situatie gemanoeuvreerd worden waarin men geen last meer van ze heeft. Muren worden beplakt, ze krijgen een kalmeringsmiddel, noem maar op. Zo krijg je een negatieve spiraal: meer beheersing leidt zelden tot vermindering van het ongewenste gedrag. Eerder het tegendeel.''

Hij vermoedt - 'maar ik begeef me op glad ijs' - dat het geschreeuw wordt versterkt door de negatieve lading die de omgeving aan het geluid geeft. ,,Ik ken een zaak uit Amerika, waarbij iemand ook de longen uit zijn lijf schreeuwde. Die heeft men toen fan gemaakt van een volleybalteam, waardoor zijn geschreeuw een positieve functie kreeg." Het leven van de jongen werd hierdoor verrijkt, vertelt Reinders. ,,Hij deed nieuwe ervaringen op en leerde andere mensen kennen die hem positief benaderden. Het geven van een andere draai aan zoiets als schreeuwen blijkt vaak de sleutel tot succes."

Voor de Schiedammers is het om het even. Tientallen bewoners hebben het vertrouwen in Ipse de Bruggen opgezegd en hopen nu vooral op de terugkeer van hetgeen ze afgelopen zomer zo hebben gemist: rust.

* De naam Pieter is omwille van de privacy gefingeerd. Zijn familie is benaderd, maar wilde niet aan het verhaal meewerken.

Richard Bakker heeft het geschreeuw aangekaart. ©Jan de Groen