Waarom verwachten we van vrouwen dat ze uitleg geven bij het seksueel overschrijdend gedrag van hun man?

Het interview dat Ines De Vos, echtgenote van Bart De Pauw, vorige week in Het Laatste Nieuws gaf, laat menige lezeres beduusd achter. Waarom wordt er steeds van vrouwen verwacht dat ze het seksueel overschrijdend gedrag van hun man becommentariëren? Het is een strijd die ze in geen enkel opzicht kunnen winnen, schrijft Katrin Swartenbroux. 
©fotomontage DM

Het is een beproefde formule. Het eerste interview met Ines De Vos, vrouw van Bart De Pauw en medezaakvoerder van productiehuis Koeken Troef, kwam er na aanleiding van de ingebrekestelling die kamp-De Pauw de VRT heeft voorgeschoteld. De ingebrekestelling gaat voor alle duidelijkheid niet over het strafproces dat er volgend voorjaar aankomt, waarbij verschillende vrouwen voor de correctionele rechtbank zullen getuigen over het grensoverschrijdende gedrag van De Pauw, maar over de manier waarop de VRT in november 2017 de tv-maker aan de deur heeft gezet. 

Ines De Vos, vrouw van Bart De Pauw. 'Ik ken de waarheid, en ik kan daarmee leven', liet ze optekenen. ©Photo News

Toch wordt De Vos halverwege het interview gevraagd naar wat zij eigenlijk vindt van wat de burgerlijke partij haar man aanwrijft. “Dat hij sms’en stuurt, wéét ik. Bart is iemand die erg veel communiceert per sms. Ik schrik er niet van dat daar soms een bericht tussen zit dat er, ongeacht de context, los over gaat. Wat ik voor alle duidelijkheid afkeur”, reageert ze. Maar ook: “Bart heeft de situatie verkeerd ingeschat (...) Ik vind persoonlijk dat deze zaak niet in een rechtbank thuishoort.”

‘Geen klein bedeesd vrouwtje’

De Vos is uiteraard niet de eerste die zich achter haar echtgenoot schaart wanneer die beschuldigd wordt van seksueel overschrijdend gedrag. Iets meer dan twee jaar geleden schoof Ashley Kavanaugh aan voor een interview met Fox News. Haar echtgenoot Brett Kavanaugh was genomineerd door president Donald Trump om Anthony Kennedy te vervangen in het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten. Tot psychologe Christine Blasey Ford naar voren stapte en bekendmaakte dat Kavanaugh haar had proberen verkrachten toen ze samen school liepen. Nog twee andere vrouwen kwamen met gelijkaardige getuigenissen. Verhalen die Ashley Kavanaugh “moeilijk om te geloven vond”, zo zei ze op Fox News met haar man aan haar zij. “Ik ken Brett. Ik ken hem al zeventien jaar. Hij is fatsoenlijk, lief, goed. Ik ken zijn hart.” Het huwelijk van de Kavanaughs bleef overeind. Op 6 oktober 2018 legde Brett Kavanaugh de eed af als opperrechter.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Het meest bekende voorbeeld van ‘stand by your man’ is ongetwijfeld Hillary Clinton, al deed ze er zelf alles aan om niet met de song uit 1968 geassocieerd te worden. “Ik zit hier niet als klein bedeesd vrouwtje, ‘standing by my man’ zoals Tammy Wynette”, zei Clinton tijdens een 60 Minutes-interview in 1992, nadat journaliste Gennifer Flowers had gelekt dat ze een affaire had met Bill. “Ik zit hier omdat ik van hem hou, omdat ik hem respecteer, en eer wat we samen al hebben meegemaakt. En als dat niet goed genoeg is voor jullie, dan… heck, don’t vote for him.” 

Mensen stemden wel op hem. Met enkele zinnetjes redde Hillary Clinton Bills politieke carrière, en blies ze die van haarzelf op.

“It’s one of the great regrets of my life”, bekent Richard Mintz in 2016 aan Politico, die in de jaren negentig werkte voor de Clinton-campagne. “Ze wilde haar onafhankelijkheid tonen, wat haar achteraf bekeken de sympathie van heel wat traditionele stemmers deed verliezen. Tegelijkertijd bleef ze haar man steunen, wat vandaag nog steeds niet resoneert bij het jongere publiek.” Ook Clintons senior advisor Patti Solis Doyle slaapt nog steeds slecht om die bijna dertig jaar oude quote. “Wou ze dat interview doen? Abso-frickin’-lutely not”, zei Doyle aan Politico. “Dit was puur een overlevingstactiek. Ze moest vechten. Vechten voor haar man, voor haarzelf, en voor beide politieke carrières.”

Het feit dat Hillary Clinton haar man bleef verdedigen speelde in haar nadeel. Te veel begaan met haar eigen loopbaan. Maar tegelijkertijd ook te 'faux feministisch' om Bill met overspel weg te laten komen. ©VPRO

Net dat werd Hillary Clinton later ook aangewreven, wanneer ze Bill bleef bijstaan toen andere seksuele schandalen met Paula Jones, Juanita Broaddrick en vooral Monica Lewinsky aan het licht kwamen. Dat ze te berekend was. Te veel begaan met haar eigen loopbaan. Maar tegelijkertijd ook te “faux feministisch” om Bill hiermee weg te laten komen. In de vierdelige Hulu-documentairereeks Hillary (2020) van Nanette Burstein komt naar boven dat vrouwen respect voor haar verloren hadden en teleurgesteld waren omdat ze hun eigen ervaringen op haar hadden geprojecteerd. Zijzelf waren niet vertrokken toen hun man overspel had gepleegd. Ze konden iemand die hetzelfde had gedaan onmogelijk als rolmodel zien.

“Ik onthou twee belangrijke dingen uit dat 60 Minutes-interview”, zegt Doyle aan Politico. “Allereerst: Bill had nooit president geworden had zij hem niet verdedigd. Ten tweede: er was voor haar geen mogelijkheid om te winnen in die situatie, geen mogelijkheid om daar als vrouw te winnen.”

Boys will be boys ?

De vraag stelt zich waarom Bill Clinton zijn eigen mannetje niet kon staan en waarom vrouwen steevast moeten verantwoorden waarom hun man uit de bocht gaat. Waarom zij tekst en uitleg moeten geven bij daden die ze zelf niet gepleegd hebben. Waarom ze zelf mee aan de schandpaal genageld worden wanneer ze uiteindelijk doen wat van hen verwacht wordt – of net niet. “Wat de man ook doet, welke zonde hij ook begaat, de vrouw wordt erbij betrokken”, zegt Terri Apter, psycholoog aan de University of Cambridge en auteur van Passing Judgment: Praise and Blame in Everyday Life hierover aan ABC News. Ze traceert deze dynamiek terug naar het verhaal van de erfzonde, en naar schadelijke stereotype ideeën die vandaag de dag nog steeds leven.

Zo worden vrouwen nog al te vaak neergezet als sluw en berekend, wezens die onschuldige mannen in de val lokken. Omdat ze jarenlang dezelfde clichés moeten aanhoren, lijken sommige vrouwen dat ook zelf te geloven. Katrien Van Damme, echtgenote van N-VA-politicus Pol Van Den Driessche deed in Krant van West-Vlaanderen de beschuldigingen van seksuele intimidatie aan het adres van haar man af als “enkele verhalen kwamen van jaloerse en gefrustreerde vrouwen, die het áltijd zullen blijven doen”. 

Zelfs Clinton, die haar hele presidentscampagne bouwde op female empowerment zette destijds de klachten van vrouwen die naar voren kwamen om te getuigen over machtsmisbruik en seksueel overschrijdend gedrag weg als “overdreven” en “aandachtzoekerij”. “We weten allemaal hoe vrouwen kunnen liegen”, sprak Camille Cosby zich deze zomer uit over de getuigenissen van meer dan vijftig vrouwen die haar man Bill beschuldigden van seksueel misbruik. In 2018 werd hij schuldig bevonden en veroordeeld, maar de familie blijft in beroep gaan. “Bill is een warme man, maar hij wordt gelyncht door de massa. Wie is hier eigenlijk het slachtoffer?”

Dat mannen de gedupeerde zijn van doortrapte she-devils en hun eigen seksuele driften is een ander cliché dat ervoor zorgt dat hun vrouwelijke partners steeds mee in de soep worden getrokken. “Boystalk”, schokschouderde Melania Trump toen de Access Hollywood-tapes vrijkwamen waarin het “grab ’em by the pussy”-incident te horen was. “Bart is een speelvogel. Jongensachtig gedrag”, zegt ook Ines De Vos in het HLN-interview.

'Ik ken Brett. Ik ken hem al zeventien jaar. Hij is fatsoenlijk, lief, goed. Ik ken zijn hart', zei Ashley Kavanaugh over haar van verkrachting beschuldigde man Brett Kavanaugh, die desondanks benoemd is als opperrechter in de VS. ©AFP

Als het idee heerst dat mannen zich niet bewust zijn van de implicaties van hun daden, dan wordt de verantwoordelijkheid voor die daden bij hun echtgenotes geplaatst. Ze worden op zijn minst verdacht – want “hoe kán het dat zij hier niet van op de hoogte was” – maar veelal zelfs medeplichtig gevonden. Hillary Clinton werd meermaals ‘beschuldigd’ van het feit dat Bill het nodig vond zichzelf aan andere vrouwen op te dringen. Ze zou te koel zijn, te ambitieus en niet vrouwelijk genoeg. Of om het met de slogan van een officieus Trump-campagneshirt te schrijven: “Hillary 2016: Even Bill didn’t want her”.

Het is net om die reden dat vrouwen vaak worden uitgerold als verdedigingsmechanisme voor hun echtgenoot, zegt Apter aan ABC. “Er wordt verondersteld dat vrouwen over intuïtie beschikken en altijd goed weten wat er aan de hand is in de levens van de mensen rondom hen.” Neem voormalig filmproducent Harvey Weinstein, wiens eerste reactie op de talloze beschuldigingen was dat zijn vrouw, modeontwerpster Georgina Chapman, “voor 100 procent achter hem stond”. 

Leven met de waarheid

Natuurlijk is stellen dat vrouwen puur als willoze pasmunt worden gebruikt als ze hun man verdedigen evenzeer seksistisch en misogyn. Ines De Vos heeft zelf toegestemd voor het interview, omdat ze het het gepaste moment vond. “Ik heb drie jaar achteraan in de bus gezeten”, zegt ze. “Langzaamaan ben ik opgeschoven. Eindelijk zit ik vandaag weer aan het stuur. Er is een stukje waar ik weer controle over heb. Ik kan eindelijk de strijd aangaan.”

Bovendien bestaat er ook niet zoiets als een ‘juiste’ reactie in de ogen van de publieke opinie. “Het is de typische ‘double bind’: als ze niet reageren wordt het gezien als een stilzwijgend instemmen, als ze wel hun stem laten horen, dan wordt die op een stereotiepe manier geframed en horen we niet meer de nuances in wat ze zeggen”, weet professor Gily Coene, directeur van het Onderzoekscentrum Gender, Diversiteit en Intersectionaliteit aan de Vrije Universiteit Brussel RHEA.  De media-aandacht die bij zulke schandalen komt kijken plaatst de protagonisten al bij voorbaat in een bepaald kamp, terwijl de realiteit natuurlijk heel wat complexer is. “Het gaat voor deze vrouwen niettemin wel over hun levenspartner, soms ook de vader van hun kinderen. De hele kwestie doordrenkt hun leven”, zegt Coene. 

Het 'grab ’em by the pussy'-incident van president Trump deed first lady Melania af als 'boys talk'. ©Photo News

Het is begrijpelijk dat je vecht, voor je gezin, voor je huwelijk en de redenen daarvoor zijn geen publiek bezit. “Op dagen dat ik twijfelde stelde ik mezelf de vragen die er voor mij het meest toe deden: hou ik nog van hem? En kan ik nog met hem getrouwd blijven zonder onherkenbaar te worden voor mezelf – verwrongen van woede en afkeer? Het antwoord was altijd ja. Dus ik bleef ervoor gaan”, schrijft Hillary Clinton over haar huwelijk in haar boek What Happened. “Ik ken de waarheid, en ik kan daarmee leven”, zegt ook Ines De Vos.

De vraag is natuurlijk hoeveel iemands persoonlijke berusting betekent wanneer bij de seksuele escapades van je echtgenoot niet alleen jijzelf, maar ook anderen gekwetst werden. “Belaging is een misdrijf, ook als je een speelvogel bent. Mevrouw De Vos zegt dat ze de feiten kent en dat ze ermee kan ­leven. Wel, de vrouwen voor wie ik spreek, kennen de feiten ook. En zij kunnen er niet mee leven­”, liet Liesbet Stevens van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen (IGVM) afgelopen weekend nog optekenen in De Standaard. 

Wanneer van vrouwen verwacht wordt dat ze hun dieppersoonlijke drijfveren om ‘by their man‘ te blijven staan met hand en tand te verdedigen, gebeurt dat nog steeds door de slachtoffers tot zondebok te maken. In het interview met De Vos wordt zowel door interviewer als interviewee gesuggereerd dat de advocaat van de burgerlijke partij, Christine Mussche, getuigen zou ronselen. Het smaakt wrang in het post-#MeToo-tijdperk, waarin we mogen hopen dat de ervaringen van (voornamelijk vrouwelijke) slachtoffers van seksueel geweld erkend en geloofd moeten worden. 

'We weten allemaal hoe vrouwen kunnen liegen', zei Camille Cosby over de getuigenissen van meer dan vijftig vrouwen die haar man Bill beschuldigden van seksueel misbruik. ©AFP

Het lijkt wel alsof in de publieke opinie de ervaring van de ene vrouw, de ervaring van de andere moet tenietdoen. En zo verliest iedereen. Het zijn immers niet alleen de echtgenotes die dienst doen als buffer. In het spoor van mannen die beschuldigd worden van (seksueel) laakbaar gedrag zullen er altijd vrouwen naar voren geschoven worden die zeggen “dat zij hem zo totaal niet kennen”. In het geval van Weinstein waren dat onder meer Donna Karan en Lindsay Lohan, in het geval-De Pauw een heleboel vrouwelijke medewerkers van zijn productiehuis, en in de zaak-Kavanaugh hebben 65 vrouwelijke kennissen en voormalige collega’s een open brief ondertekend. 

Het is ontzettend waarschijnlijk dat deze vrouwen vrijwillig hun waarheid spraken. Dat de mannen die ze verdedigden zich in hun gezelschap altijd keurig gedragen hebben, dat ze zich écht niet kunnen voorstellen dat hun vriend, hun collega, hun baas over de schreef zou gaan en anderen zou kwetsen. Anno 2020 wil dat echter niet meer zeggen dat het daarom niet echt gebeurd kan zijn. 

Iemand kan én een goede vriend én een verkrachter zijn. 

Wanneer er (seksueel) grensoverschrijdend gedrag heeft plaatsgevonden, is het aan de slachtoffers, en niet aan de naasten van de dader om de gravitas ervan te beoordelen. Dat mogen we van hen vooral ook niet verwachten.

De echtgenote van N-VA-politicus Pol Van Den Driessche deed de beschuldigingen van seksuele intimidatie af als “enkele verhalen van jaloerse en gefrustreerde vrouwen”. ©BELGA