Waarom prikken de ogen en worden oren soms warm als je moe bent?

Antwoord op lezersvragen over gezondheid, voeding, leefstijl en psyche. Deze week: Waarom gaan je ogen prikken als je moe bent en worden oren, vooral bij kinderen, warm?
©Daantje Bons

Je wilt ’s avonds op de bank nog wat doorlezen of een Netflix-aflevering kijken, maar je ogen lijken niet mee te werken. Hoe verder de avond vordert, hoe minder je om het prikkende of branderige gevoel heen kunt. Waarom krijg je daar soms last van als je moe bent? En nu we toch bezig zijn, schrijft de lezer die deze vraag instuurde, waarom worden bij kinderen die moe zijn de oren warm?

Allereerst die ogen. Dat prikkende gevoel ontstaat doordat we minder knipperen als we moe zijn, vertelt oogarts Peter Ringens (Maastricht UMC). ‘Door knipperen houd je de ogen vochtig, er komt dan een mooi laagje traanvocht op het hoornvlies. Tegen het eind van de dag ga je minder vaak knipperen.’ Waarom dat gebeurt is onduidelijk, maar het effect is dat het oogoppervlak een beetje gaat uitdrogen.

Daar komt bij dat de kwaliteit van het traanvocht gaandeweg de dag sowieso minder wordt. Het vocht ligt op de ogen in een ‘traanfilmpje’, een onafgebroken laagje. Zoals afwasmiddel een component bevat waardoor een bel kan ontstaan, zit in traanvocht een onderdeel dat voorkomt dat de vloeistof op het hoornvlies direct opbreekt, legt Ringens uit. Maar net als een zeepbel houdt dat traanfilmpje niet eeuwig stand. ‘Een traanfilmpje blijft zo’n 25 tot 30 seconden op het hoornvlies liggen, daarna moet je opnieuw knipperen. Tegen de avond, als het oog al de hele dag hard heeft gewerkt om zichzelf vochtig te houden, kan de samenstelling van het traanvocht veranderen. Het traanfilmpje blijft dan minder lang mooi liggen. Je zou dan dus méér moeten knipperen in plaats van minder. ‘Al zou je dat dan eigenlijk minstens een uur vol moeten houden, dat doet natuurlijk geen mens.’

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Er zijn meer oorzaken voor droge, geïrriteerde ogen. Zo gaan we ongemerkt ook minder knipperen als we langdurig geconcentreerd naar een computerscherm staren. Verder krijgen we sneller droge ogen bij droge lucht en hebben sommige vrouwen er meer last van tijdens de menstruatie of overgang. Bij sommige ouderen werkt het traanvocht ook minder goed. Hen raadt Ringens soms ‘kunsttranen’ aan, oogdruppels die zorgen dat het traanfilmpje iets langer blijft liggen. ‘Maar dat is slechts een lapmiddel, vooral nuttig wanneer je er veel last van hebt.’

Dan die warme oortjes bij slaperige kinderen, waar komen die vandaan? Daarin speelt het centraal zenuwstelsel een belangrijke rol, denkt medisch fysioloog Inge Zijdewind van de Rijksuniversiteit Groningen. Het zenuwstelsel bestaat uit een deel dat we kunnen controleren, wat we bijvoorbeeld gebruiken voor bewegen, en een deel waar we minder controle over hebben. Dat autonome deel zorgt er onder meer voor dat we ademen, dat ons hart klopt en het bloed wordt rondgepompt. Het autonoom zenuwstelsel is weer op te splitsen in het sympathische en parasympathische systeem. Zijdewind: ‘Het parasympathische systeem is betrokken bij rust, het sympathische systeem wordt geactiveerd als iets stressvols gebeurt, zodat je paraat bent en bijvoorbeeld snel kunt wegrennen.’

Als je gaat slapen, of slaperig wordt, wordt het parasympathische systeem actiever en het sympathische systeem minder actief. Daardoor gaan de hartslag en ademhaling omlaag. Ook wordt de huid meer doorbloed. ‘De spieren rondom de bloedvaten staan op spanning als het sympathisch systeem actief is, waardoor de doorgang kleiner is. In rust ontspannen die spieren en kan er meer bloed doorheen.’ Dat merk je het snelst in de ‘extremiteiten’ van het lichaam, de uiteinden: handen, voeten, neus, oren. Dat kan zowel kinderen als volwassenen overkomen. ‘Maar bij kinderen reageert over het algemeen alles in het systeem wat heftiger, ook het autonoom systeem.’ Vandaar dat hun oortjes sneller rood kleuren als ze moe worden.

Het is niets zorgelijks, hooguit een natuurlijk signaal van het lichaam dat Klaas Vaak onderweg is. Ook voor prikkende ogen is een nachtje goed slapen de beste remedie. Ringens: ‘Als je slaapt gaat de productie van traanvocht door. Word je wakker, dan is het oogoppervlak weer mooi bevochtigd.’ Klaar om weer een dag stof, droge lucht en beeldschermen te trotseren.