Veel BN’ers hebben vragen over corona. Het antwoord: een complot

BN’ers beginnen vragen ­te stellen over het coronavirus en flirten met complottheorieën. Zo verspreiden ze wantrouwen jegens de overheid en media. Willen ze ook antwoorden?
Tisjeboy Jay stelt in zijn YouTubevideo vragen over het coronabeleid in Nederland. ©Youtube
We bieden dit artikel opnieuw aan nu een groep bekende artiesten een actie op sociale media is gestart tegen de coronamaatregelen. Met de hashtag #ikdoenietmeermee en in korte filmpjes op Instagram en Twitter laten artiesten als Famke Louise en Bizzey weten klaar te zijn met de restricties. De actie krijgt kritiek van politici en andere BN’ers. ©vk

‘Ik blijf vragen, vragen mag toch?’ Aan het woord is Jay Francis, beter bekend als Tisjeboy Jay, een 26-jarige comedian die roem verwierf als een van de verleiders uit het datingprogramma Temptation Island. Wat Jay zich onder meer afvraagt, in zijn YouTubevideo De Persconferentie Vragen??!: ‘Kan het zijn dat als je véél meer test, dat je dan ook meer besmettingen krijgt, zeg maar?’

Tisjeboy Jay maakt deel uit van een groeiend groepje bekende en onbekende Nederlanders, dat zich vorige week heeft verenigd in de club Watchdogs Disinfection. Op YouTube verscheen een filmpje van de groep, die zich ‘uitspreekt tegen het coronabeleid van de overheid en censuur in de media’. Veel van hen zijn aanhangers van complottheorieën of flirten daarmee op sociale media. ‘Luister naar jullie bevolking, want er zijn veel vragen’, was te lezen in het filmpje, waarin onder anderen acteur Egbert-Jan Weeber, en rappers Bizzey en Jebroer zich uitspreken. En Lange Frans, de rapper wiens podcast het epicentrum is van coronavragen-stellend Nederland.

In de trailer slaat een sfeer neer die op Instagram en YouTube al een tijdje in de lucht hangt: van wantrouwen jegens de overheid en media, de maatregelen en een coronavaccin. Het is een symptoom van een bredere ontwikkeling: het is voor iederéén moeilijker geworden de redenering achter de maatregelen te begrijpen en ze na te leven. Volgens onderzoek van Kieskompas in augustus gelooft één op de tien Nederlanders in een complot rond corona. Meer mensen zetten vaker vraagtekens bij het coronabeleid, alleen hebben BN’ers met hun grote online publiek ook invloed. Wat is hun invloed, en waar komen al die vragen vandaan?

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Dit voorjaar riepen influencers en BN’ers de thuisblijvers nog massaal op om vlijtig de handen te wassen en weg te blijven van oma, juist ómdat je haar zo liefhebt #alleensamen. In die geest rapte ook Ali B in het nummer Anderhalvemeter :‘1 meter 10 is geen love’. De ophef was groot toen in maart rapper Gers Pardoel op zijn socialemediakanalen opriep elkaar juist wél te knuffelen, en ook influencer Anna Nooshin moest in juli boete doen toen bleek dat haar feestje wel erg knus was geweest. Beroemdheden werden nog strenger aan de normen gehouden dan de mensen thuis. Maar elkaar niet knuffelen werd steeds moeilijker. 

Er rezen vragen. Soms heel voorstelbare vragen. Zo vroeg Monica Geuze zich eind augustus in haar vlog af: stonden de maatregelen nog wel in verhouding tot de kwaal? ‘Als er meer besmettingen zijn maar geen volle ic’s, zijn we toch gewoon lekker bezig?’ Geuze riep iedereen die het antwoord wist op vooral te reageren. Ook influencers als Jessie Jazz Vuijk en Dave Roelvink zetten hun vraagtekens bij het coronabeleid. 

Er is geen precies moment aan te wijzen waarop het geaccepteerd werd om met steviger coronavragen naar buiten te treden, maar de post van topmodel Doutzen Kroes was in elk geval een mijlpaal. Op 22 juli plaatste zij op haar Instagrampagina (6,4 miljoen volgers) een plaatje vol vraagtekens waarbij ze schreef: ‘Willen ze wel dat wij gezond worden?’, en ‘Waarom is het boosten van ons immuunsysteem met vitaminen en voedzaam eten geen deel van de maatregelen tegen covid?’ Kroes sloot af met ‘#wakeup #askquestions.’

Met ‘ze’ bedoelde Kroes, die naar eigen zeggen ‘urenlang research’ had gedaan, de media, de farma-industrie, de overheid en grote bedrijven. Ze zei geïnspireerd te zijn door ‘Cosmic Woman’ Tessa Koop, een spirituele schrijfster die corona een ‘show’ noemt en de buitenwereld als een illusie omschrijft. Kroes kreeg felle kritiek, maar in de 9.324 comments op haar post werden critici vooral belaagd door haar fans. 

Waar Kroes slechts nog hintte op het boosaardige plan dat achter de covidcrisis zou schuilen, zijn andere BN’ers inmiddels ‘out’ als complotdenker – al geven zij zelf de voorkeur aan termen als ‘realisten’, of ‘wakkeren’. Op de lijst van ‘wakkere BN’ers’ die Viruswaarheid-leider Willem Engel op Facebook publiceerde, staan naast Kroes onder anderen Robert Jensen, Ferry Doedens, voormalig K3-lid Josje, Dick Maas, Brian Roy, Fajah Lourens en Marga Bult.

De coronacrisis leent zich uitstekend voor complotdenken, zegt Jaron Harambam, onderzoeker van complottheorieën aan de KU Leuven. ‘Er zijn veel oorzaken waardoor mensen complotdenker worden. Maar bij deze crisis heeft het te maken met het dwingende verhaal rondom het virus in de mainstreammedia, waarin weinig ruimte is voor alternatieve geluiden. Dat roept wantrouwen op. Logisch, want er staat veel op het spel en er zijn ingrijpende maatregelen genomen.’

Voor Jay Francis begon de twijfel met ergernis over de maatregelen. ‘Ik zag dat bij mijn oma in het verzorgingshuis de verzorging verslechterde, en ik werd boos, want zij werd niet meer gewassen’, vertelt Francis aan de telefoon. ‘Daarnaast kwam er door die Black Lives Matter-demonstratie helemaal geen piek in de besmettingen. Wat me getriggerd heeft, zijn de filmpjes van Maurice de Hond. Toen ging ik me inlezen.’ Dat inlezen doet hij inmiddels via een groep andersdenkende artsen, die ook een open brandbrief naar alle Kamerleden stuurde – hij heeft appcontact met hen, en met Maurice de Hond. ‘Ik moet toegeven dat ik er in het begin weinig van wist. Maar nu spelen zij me van alles door, en dat breng ik dan in míjn taal naar buiten.’

Facebook is een belangrijk kanaal voor Jay en andere corona-vragenstellers, zoals de dj’s Jean en Mental Theo. Op Facebook post DJ Jean berichten van Viruswaarheid en vraagt hij zich af hoeveel we opzij moeten zetten ‘om een aantal hoogbejaarde en ziek zwak misselijke mensen te beschermen’. Eerder draaide hij op het Malieveld voor 8.000 demonstranten van (toen nog) Viruswaanzin. Jean organiseert ook tegenacties, samen met Shownieuws-presentator en dj Ronald Molendijk. 

Mental Theo maakte dit voorjaar nog een nummer met zijn vrouw Maycke, ten gunste van het Rode Kruis. ‘We denken aan degene die in de zorg voor ons werkt’, zong Maycke toen. Inmiddels is de sfeer omgeslagen: ‘Waarom worden artsen in hun werk belemmerd en monddood gemaakt tot zelfs ontslagen of ‘ge-zelfmoord’ als ze een werkende remedie hebben gevonden?’ is een van de vele vragen op zijn Facebookpagina.

Facebook is een belangrijk kanaal voor corona-vragenstellers. ©Lauren Hillebrandt

Vragen, vragen, vragen. Eindeloos vragen stellen heet JAQing: ‘Just Asking Questions’. ‘Het is een retorische strategie’, zegt Harambam, ‘maar het is óók serieus vragen stellen. Vragenstellers hebben niet altijd een alternatieve theorie. Er zijn veel mensen die zich afvragen waarom de maatregelen zo streng zijn, maar er weinig mensen ziek worden. De vraag of het wel klopt wat ons wordt verteld, is in principe een goede houding.’

Vragen staat natuurlijk vrij, maar: antwoorden op veel van deze vragen zijn vaak in de mainstreammedia of wetenschappelijke literatuur al lang gegeven. Soms is een vraag een echte vraag: is het virus door de mens gemaakt?, bijvoorbeeld. Maar sommige vragers weigeren het antwoord (nee, het is niet door de mens gemaakt) te accepteren. Soms is een vraag eigenlijk een slecht vermomde stelling: heeft Bill Gates het coronavirus uitgevonden om chips in ons hoofd te kunnen injecteren?, is een manier om impliciet het ‘officiële verhaal’ te ontkennen. Een vraag kun je niet factchecken. Dit soort vragen zijn er om twijfel te zaaien, tot er nog maar één mogelijkheid overblijft: dit is een complot. 

Vragen kunnen veel onrust veroorzaken, bleek in mei, toen een filmpje van de Nederlandse longarts David Prins viraal ging. Speelden er andere belangen dan gezondheid? Hoe zat het met de betrokkenheid van Bill Gates bij de WHO? ‘Het zijn vragen, ik heb het antwoord niet’, zei Prins, die niet had voorzien dat het filmpje gretig gedeeld zou worden op complotpagina’s.

Een vraag stellen komt sympathieker over dan preken en wijst op een open houding: de BN’er met vragen weet óók niet alles, maar geeft aan een onafhankelijke denker te zijn, die kritisch onderzoekt wat hij hoort en ziet. Met ‘onderzoek doen’ wordt doorgaans niet bedoeld eens te gaan grasduinen in de documenten van het RIVM. Door het wantrouwen in officiële instituties lopen gesprekken tussen ‘wakkeren’ en ‘slapenden’ vaak razendsnel vast. Het zijn botsende werelden. Nog een voordeel van vragen: wie ‘gewoon vragen stelt’, hoeft niet helemáál uit te komen voor zijn geloof in een duistere samenzwering. 

Dat hij zwaar flirt met de mogelijkheid van een complot, wil Jay Francis wel toegeven, al heeft hij het liever over ‘een ander verhaal’. ‘Maar sommige dingen kan ik niet hard maken, dus daar wil ik niet te veel op ingaan, dan word ik als complotgekkie weggezet’, zegt hij. ‘Als ik niks kan bewijzen, heb ik er niks aan. Dus zeg ik: dit is de vraag, kun je me daar een antwoord op geven?’ 

De clip van Willie Wartaals Partij voor de Schapen, zit propvol verwijzingen naar zaken als Pizzagate – de samenzweringstheorie rondom een pizzarestaurant in Washington dat het centrum zou vormen van een Democratisch pedofilienetwerk. ‘Ik heb tantu chips ik zet ze in je oor’, rapt Wartaal voor een 5G-mast, die volgens een theorie corona zou verspreiden. Het zijn hondenfluitjes, hints voor ‘wakkeren’, die Wartaal in de comments alvast verwelkomen als nieuwe prediker van het alternatieve coronaverhaal – ook al heeft hij nooit bevestigd in een complot te geloven. Hij stelt vooral vragen. Eind augustus vertelde hij aan tafel bij de alternatieve online-talkshow Café Weltschmerz over de lege covid-afdeling die zijn vrouw onlangs in het ziekenhuis zag. ‘Ja sorry politici, waarom liegen jullie tegen mij? Er was gewoon niemand.’

Is dit een publiciteitsstunt?, vraagt een deel van zijn verbaasde fanbase zich af. Als het dat is, werkt die prima: corona ter discussie stellen trekt zeker de aandacht. Anderzijds maakt een BN’er die zich uitspreekt als complotdenker, zich kwetsbaar: hij wordt door reguliere media vaak weinig serieus genomen en vast voor bepaalde opdrachten overgeslagen. Zo kwam Lange Frans begin augustus negatief in het nieuws omdat hij in zijn podcast met graancirkelspecialist Janet Ossebaard sprak over Mark Rutte, volgens Ossebaard ‘een van de mensen die we gaan zien vallen’. ‘Wat moeten we doen?’, vroeg Ossebaard, ‘Die man doodschieten? Ik ga het niet doen. Ik wil graag mijn karma schoonhouden.’ Lange Frans zou het ook niet doen, omdat hij ‘houdt van een goede nachtrust’. 

Aan tafel bij de snel groeiende podcast van Lange Frans (75.000 abonnees op Youtube) wordt gepraat over de dubbele agenda die onze regering zou hebben met het coronavirus, en hun vermeende betrokkenheid bij een wereldwijd pedonetwerk. De rapper zette zijn eerste schreden op het pad van ‘alternatief nieuws’ al jaren geleden, met nummers als Kamervragen (2008) en Kamervragen 2 (2015), waarin hij vragen stelde over een vermeende doofpot rondom de zaak Demmink, de secretaris-generaal van Justitie die in verband werd gebracht met pedofilie. Lange Frans meent dat de aanslagen van 11 september door de Amerikaanse overheid zijn georkestreerd om oorlogen te kunnen beginnen, en is aanhanger van QAnon, de steeds populairdere complottheorie rondom een wereldwijde satanistische elite die kinderen seksueel misbruikt. Donald Trump zou ons gaan bevrijden van deze ‘deep state’ – Frans refereert eraan in zijn nummer Lockdown (Fall Cabal) met de QAnon-strijdkreet ‘Where we go one we go all’.

Onlangs schoof bij Lange Frans ook acteur George van Houts aan, bekend van theatergroep de Verleiders, die deze herfst de voorstelling Pandepaniek presenteert. ‘Is het virus een ongeluk dat misbruikt wordt om een grote reset te organiseren?’, vroeg Van Houts zich af. Ook voorgenoemde comedian Tisjeboy Jay was te gast bij Lange Frans, en oud-voetballer Brian Roy kondigt op Twitter aan dat hij binnenkort zal langskomen voor een ‘mega wake-up’-aflevering.

Hoe groot is de invloed van BN’ers met coronavragen?

‘Ze hebben een bereik van soms honderdduizenden of miljoenen volgers’, zegt Eva van Reijmersdal, gedragswetenschapper en onderzoeker van influencers aan de Universiteit van Amsterdam. Zij denkt dat online-bekendheden een belangrijke rol spelen in de verspreiding van ideeën. Ze hebben een hechtere band met hun volgers dan klassieke beroemdheden, zegt Van Reijmersdal: ‘Doordat ze heel regelmatig contact hebben met hun volgers, feedback vragen, en hun verhalen persoonlijk maken, ontstaat er een vertrouwensband. Van zo iemand ben je eerder geneigd iets aan te nemen.’

‘Toch moeten we influencers en (online)beroemdheden niet zien als de ‘superspreaders’ van complottheorieën. Er zit wel een filter tussen de zender en ontvanger’, zegt Moniek Buijzen, communicatiewetenschapper aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Bij jongeren tussen 12 en 17 zien we dat zij beïnvloedbaarder zijn door influencers, omdat zij wat ze zien in de media nog niet goed in context kunnen plaatsen.’ 

Jay Francis, wiens achterban op Facebook sinds de crisis groeide van zo’n 200.000 naar 316.000 volgers, denkt dat hij best veel invloed heeft: ‘Ik zie het aan de views en volgers. Veel mensen die mij volgen zitten al in een bepaalde hoek. Niet iedereen neemt aan wat ik zeg, maar soms sturen mensen me bedankjes. Dat vind ik fijn, dat mensen uit hun angst durven te stappen en het gevoel hebben dat ze weer veilig zijn. Dat ze niet meer bang zijn voor corona.’

In de updates van het RIVM is te zien dat het aantal ic-opnames oploopt en dat het aantal besmettingen met name onder jongeren tussen 17 en 25 jaar hard toeneemt – een groep waarvan bekend is dat ze zich minder goed aan de coronamaatregelen houden. Draagvlak voor de maatregelen is er nog wel. 

En dan moet er nog een vaccin komen. ‘Online klinken sterke tegengeluiden op het gebied van vaccinatie, en dat gaat toenemen als er een coronavaccin is’, zegt Van Reijmersdal. ‘Het gaat een probleem worden om mensen ervan te overtuigen zich te vaccineren.’ 

Het aantal coronabesmettingen onder jongeren loopt snel op. ©Lauren Hillebrandt

Het is Lange Frans ook opgevallen, zegt hij in zijn podcast, dat er rondom zijn video’s, en die van andere ‘alternatieve nieuwsbronnen’, RIVM-banners verschijnen met informatie over covid-19. Is de overheid soms bezig hun verhaal actief te bestrijden? Nee, zegt Robin Middel, coördinerend woordvoerder covid-19: ‘Als je actief op covid-19 zoekt, krijg je die banners, ongeacht wat je opzoekt.’ Ook met het verwijderen van desinformatie op Facebook en Twitter heeft de overheid niets te maken, zegt Middel: ‘Dat zou nogal eng zijn, hè?’

Harambam is kritisch op de platforms die nepnieuws verwijderen: ‘Je bespaart er misschien het grote publiek desinformatie mee, maar de mensen die er helemaal in zitten vinden hun filmpjes toch wel op andere platforms.’ Complotdenkers worden juist gesterkt in hun gevoel dat hun geluid ‘verboden’ is in de mainstream, zegt Harambam. ‘Het zet een proces van polarisatie en radicalisering in gang. Complotdenkers schermen daar op het volgende platform weer mee.’ 

Op het moment hebben het RIVM en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport geen campagnes gepland om online mensen te bereiken met corona-informatie – zoals ze dit voorjaar wel deden in de #alleensamen-campagne. Buijzen heeft daar in haar adviezen aan de overheid wel toe aangemoedigd. ‘Je moet influencers en andere online-bekendheden zien als serieuze schakels. Waarom organiseer je geen persconferentie voor hen? Laat ze zien: we nemen je serieus, we weten dat je invloed hebt op je volgers, laat het gesprek twee kanten op gaan.’ Ook Van Reijmersdal denkt dat het tegengeluid meer betrokken moet worden bij de crisis: ‘Nodig hen bijvoorbeeld eens uit om een dagje mee te lopen op de ic. Kijken wat ze er dan van vinden.’

De overheid en mainstreammedia moeten proberen de band te herstellen, vindt Harambam. ‘De informatie van het RIVM is voor veel mensen ontoegankelijk. Je moet een makkelijkere communicatie hebben tussen burgers en overheid om je legitimiteit bij hen terug te winnen. Mensen willen interactie. Dat gebeurt wel, maar te weinig.’ Anderzijds vindt Harambam dat de vragers ook een verantwoordelijkheid hebben: ‘Zij moeten hun vragen ook beantwoord willen krijgen, en de interactie met de mainstream-instituties blijven opzoeken.’

De overheid doet in elk geval haar best: op 9 september beantwoordden Mark Rutte en Hugo de Jonge in een online livesessie vragen over corona. Rutte leest lachend de eerste vraag voor: ‘Waarom liegen jullie iedereen voor?’ Hij wílde ook dat het coronavirus niet echt was, zegt Rutte. Maar dat is het toch wel. ‘Welk vaccin werkt tegen een corrupte overheid?’, klinkt het intussen in de livechat, en: ‘Lange Frans for president!’ Rutte en De Jonge benadrukken meermaals hoe blíj ze zijn met de kritiek. De vragen blijven met vrachtladingen per seconde binnenstromen: ‘Gaan Mark en Hugo de geruchten rondom hun satanisme ontkrachten?’ Het is maar een vraag, natuurlijk.