Trump heeft twee sluiproutes naar het Witte Huis, mocht hij verliezen

President Trump heeft een politieke en een juridische route als een nederlaag dreigt. Beide beginnen bij stembusfraude en eindigen bij het Hooggerechtshof. Kan hij eigenlijk nog wel verliezen?
©JeRoen Murré

De voorzitter van de Republikeinse partij in Washington, Pennsylvania, durft er wel vergif op in te nemen. ‘Natuurlijk proberen de Democraten de verkiezingen te saboteren. Natuurlijk plegen ze fraude met de stemformulieren.’

Mark Hrutkay loopt in het Republikeinse hoofdkantoor tussen de T-shirts, petjes, buttons en natuurlijk de vlaggen, die hier overal in de regio wapperen – niet alleen de traditionele blauwe doeken met Make America Great Again, maar ook vlaggen met Trump op een tank of Trump als Rambo, zwaarbewapend. Hij heeft het over een vermeende Democratische couppoging van vier jaar geleden, en hoe alle betrokkenen (Obama, Biden, Clinton) de bak in zullen gaan wanneer Trump wordt herkozen. ‘Trump laat de hel losbreken. Dáárom zullen de Democraten er alles aan doen om dat te voorkomen.’

Dus nee, zegt hij, als Trump over drie weken de uitslag van de verkiezingen niet accepteert, dan is dat géén machtsgreep. ‘Dan is dat omdat hij weet dat er is valsgespeeld, dan is dat omdat er is gefraudeerd met opgestuurde stembiljetten. Ik heb zelf al aanvraagformulieren gezien die naar doden zijn opgestuurd. Ik vertrouw het echt niet. Trump en het Hooggerechtshof hebben alle reden in te grijpen.’

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Dat de uitslag niet te vertrouwen is als hij verliest, insinueert Trump al maanden. Twee weken geleden, in het eerste presidentiële debat, zei hij het explicieter dan ooit, en tegen honderd miljoen kijkers.

Hij had net daarvoor weer eens zijn zorgen geuit over mogelijke ongerechtigheden met stembiljetten die per post worden opgestuurd – dit jaar, door corona, zullen dat er tientallen miljoenen meer zijn dan ooit tevoren. ‘Dit wordt een fraude zoals je dat nog nooit hebt gezien, zei Trump. Debatleider Chris Wallace vroeg daarop wat hij ging doen aan de miljoenen stembiljetten die al zijn verstuurd: ‘Reken je op het Hooggerechtshof, inclusief hoge rechter Barrett, om een eventueel geschil op te lossen?’

Toen kwam een veelzeggend antwoord. ‘Ik reken inderdaad op ze om naar de stembiljetten te kijken, absoluut’, zei hij. ‘Ik denk niet dat we ze... ik hóóp dat we ze niet nodig hebben voor de verkiezingen zelf. Maar voor de stembiljetten wel, ja.’

Hier zei de president expliciet hoe hij het Amerikaans Hooggerechtshof ziet: als een instrument dat hem kan helpen president te blijven, ook als er ‘een geschil’ is. Allereerst rekent hij op het Hof om ‘naar de stembiljetten te kijken’, oftewel om foute stemmen ongeldig te verklaren. Als dat niet genoeg is, kan hij er ook een beroep op doen ‘vóór de verkiezingen’, al hoopt hij dat dat ‘niet nodig’ zal zijn. Wie hoopt dat iets niet nodig is, houdt er rekening mee dat het wel nodig zal zijn.

Zoals hij zo vaak doet, maakte Trump zonder meel in de mond duidelijk wat zijn intenties zijn. Linksom of rechtsom wil hij nog vier jaar aanblijven. Op verkiezingsrally’s grapt hij zelfs over nog acht jaar, twaalf jaar, zestien jaar. ‘Nog zestien jaar!’, scanderen zijn aanhangers dan. Het klinkt als bluf, maar als Trump één ding duidelijk heeft gemaakt, is het dat je daarmee in zijn land veel verder kunt komen dan de founding fathers voor mogelijk hadden gehouden. Als Trump iets op een bepaalde manier wil, gaat dat vaak ook zo. Trump wijst het land in feite al vier jaar op zijn zwakke plekken – om daar vervolgens met een geweldig instinct gebruik van te maken.

Analisten van de OVSE, de organisatie voor veiligheid en samenwerking in Europa, die vaak waarnemers naar stembureaus stuurt, schreven deze zomer dat de aanstaande Amerikaanse verkiezingen ‘de meest uitdagende van de afgelopen decennia’ zullen worden.

Trump staat niet alleen. Zijn partijgenoten, de Republikeinen, weten al jaren wat ze moeten doen om zelfs met een minderheid van de stemmen aan de macht te blijven. Bijvoorbeeld met gerrymandering, het zo indelen van kiesdistricten dat je met een minderheid van de stemmen toch een meerderheid van de volksvertegenwoordigers krijgt. Of met kiezersonderdrukking: het opleggen van barrières om het stemmen voor Democraten moeilijker te maken. Deze week sloot de Texaanse gouverneur Greg Abbott nog tientallen plekken waar kiezers hun stemformulier kunnen inleveren, daar konden ze de postdienst omzeilen die door Trumps bezuinigingen onbetrouwbaar is geworden. En met geld: de conservatieven hebben succesvol beargumenteerd dat financiële steun aan politici als vrijheid van meningsuiting wordt beschouwd.

Die zwakten zijn de afgelopen jaren bekrachtigd door het Hof, dat zich in zijn oordelen op de grondwet beroept. Daarmee blijkt de tekst die in de Verenigde Staten als heilig wordt beschouwd niet per se de beste bescherming voor de democratie te zijn.

Ondemocratisch

In de grondwet zitten ook twee afspraken ingebakken die in essentie ondemocratisch zijn, als je ervan uitgaat dat de stem van elke Amerikaan even zwaar telt. Eén: elk van de vijftig staten levert twee senatoren aan de Senaat, onafhankelijk van het aantal inwoners. Daardoor zijn dunbevolkte, landelijke staten relatief oververtegenwoordigd in de Senaat. Omdat plattelanders conservatiever stemmen, is dat in het voordeel van de Republikeinen. De 53 Republikeinse senatoren vertegenwoordigen derhalve 18 miljoen Amerikanen minder dan de 47 Democratische senatoren. Een minderheid levert de meerderheid.

Twee: de president wordt niet rechtstreeks door het volk gekozen, maar door 538 mensen die samen het kiescollege vormen. Om president te worden moet je een meerderheid van het kiescollege achter je zien te krijgen, niet van het land. Elke staat levert kiesmannen, kleine staten zijn daarbij wederom in het voordeel. 

Trump gooit zijn mondmasker weg op een verkiezingsrally in Orlando, Florida. ©REUTERS

Bovendien worden deze kiesmannen volgens het winner takes all-principe toegewezen. De helft plus één van de uitgebrachte stemmen in een staat zijn voldoende om álle kiesmannen te krijgen. Dat betekent dat miljoenen Democratische stemmen in een staat als Californië eigenlijk geen effect hebben: die kiesmannen gaan toch wel naar de Democraten. Zo kon het gebeuren dat Clinton in 2016 drie miljoen stemmen meer kreeg, maar toch verloor. Een minderheid levert de meerderheid.

Deze twee kleine onevenwichtigheden hebben grote gevolgen. Omdat wie in de Senaat en het Witte Huis zit wordt bepaald door een minderheid, bepaalt die ook wie de rechters worden. Trump en Mitch McConnell, de Republikeinse leider van de Senaat, hebben met een slimme tactiek – tijdens de regeerperiode van Obama blokkeerde McConnell het vullen van veel openstaande vacatures – in vier jaar ruim tweehonderd federale rechters kunnen benoemen. Meest bekend: de twee – en waarschijnlijk straks drie – rechters voor het Hooggerechtshof, waardoor daar de verhouding tussen conservatief en progressief straks 6-3 is. Hier is de minderheid veruit in de meerderheid.

Het bijzondere aan deze constructie is niet alleen dat de president en zijn medestanders de rechters kiezen, maar dat Trump er dus ook op rekent dat die rechters, door zich te bemoeien met het tellen van de stemmen, straks hem als president kunnen benoemen. Het systeem piept dat het kraakt, en het staat voor een van de grootste tests van zijn bestaan. Alsof ze dit wilde bewijzen, weigerde kandidaatrechter Amy Coney Barrett deze week tijdens haar hoorzittingen hardop uit te spreken dat de presidentiële machtsoverdracht vredelievend moet verlopen. ‘Voor zover dit nu een politieke controverse is, wil ik me daarbuiten houden’, zei ze dinsdag.

‘Ik heb me nog nooit zo veel zorgen gemaakt om de Amerikaanse democratie als nu’, schreef Richard Hasen, hoogleraar rechten en politicologie aan de Universiteit van Californië en schrijver van het boek Election Meltdown onlangs in tijdschrift Slate. ‘Dit is de hoogste alarmfase, mensen. Het is tijd om de ogen te openen.’

Twee routes

Trump ziet, zoals hij tijdens het debat zei, twee routes om de verkiezingen naar zijn hand te zetten. De ene is een juridische route, de andere is een politieke route, maar ze hebben veel gemeen. Beide routes leunen op de coronapandemie, dat Trump wil blijven zitten waar hij zit  – hij kan strafrechtelijk worden vervolgd zodra hij geen president meer is – en de medewerking van Republikeinse politici en conservatieve rechters. Beide routes beginnen met stembusfraude en eindigen bij het Hooggerechtshof.

Beschuldigingen van stembusfraude hebben een lange voorgeschiedenis in de Verenigde Staten. Omdat er geen centrale burgerlijke stand is, moeten kiezers zich registreren om te stemmen. Vervolgens moeten ze zich bij het stemmen identificeren of worden handtekeningen vergeleken. De procedures zijn per staat verschillend, en geven ze zo de ruimte om het stemmen moeilijker te maken. Fraude komt zelden voor, maar omdat het systeem zo rammelt – de administratie zit vol dode of verhuisde kiezers – is de suggestie van fraude snel gewekt.

Barrières

Dat is al jaren een excuus voor kiezersonderdrukking: het opwerpen van barrières om de opkomst te verkleinen, zoals bijvoorbeeld de eis om je met een rijbewijs te identificeren, een document dat veel oudere zwarte kiezers niet hebben. Toen dit jaar duidelijk werd dat miljoenen kiezers besloten hun stem per post uit te gaan brengen, en dat dat vooral Democratische kiezers zouden zijn, werd voor Trump en de Republikeinen duidelijk dat daar een dubbelslag te halen is.

Enerzijds bemoeilijkten ze het stemmen per post. Zo mogen in Texas ondanks corona alleen 65+’ers per post stemmen, en stelde Trump een bevriende donateur aan als hoofd van de nationale postdienst USPS, die stevig begon te bezuinigen en sorteermachines buiten werking stelde. De bezorgmomenten werden daarna aanmerkelijk later.

Sommige districten bieden kiezers de mogelijkheid hun stembiljetten zelf bij de stembus te bezorgen, maar ook dat trachten Republikeinen te torpederen. In Pennsylvania probeerden ze deze sluiproute te blokkeren, maar de rechter stak daar een stokje voor. In Texas wist gouverneur Abbott het aantal dropboxen te beperken tot één per county, waardoor de vier miljoen inwoners van een stad als Houston hun stembiljet nog maar op één locatie kunnen afleveren, in plaats van twaalf.

Anderzijds werd het stemmen per post het doelwit van fraudebeschuldigingen. ‘Vanwege de nieuwe en ongekende hoeveelheid stembiljetten die – ongevraagd – worden opgestuurd naar ‘kiezers’, of wie dat ook mogen wezen, zal de uitslag van de verkiezingen op 3 november waarschijnlijk nooit precies kunnen worden bepaald’, twitterde Trump vorige maand. ‘Stop de stembiljetwaanzin!’

Uit uitgebreid onderzoek blijkt dat kiesfraude ‘uiterst zeldzaam’ is, stelt het Brennan Center for Justice. De onafhankelijke denktank berekende dat het percentage fraudegevallen tijdens de afgelopen drie verkiezingen tussen de 0,0003 en 0,0025 procent lag.

Tijdens een presentatie voor journalisten zei R. Kyle Ardoin, de (Republikeinse) minister van Louisiana die ook verantwoordelijk is voor de verkiezingen, dat fraude niet makkelijk is – het proces is volgens hem tamelijk waterdicht. ‘Er wordt te makkelijk over gedacht’, zei Ardoin, zonder daarbij namen te noemen.

Desalniettemin wijst Trump op kleine incidenten om de uitslag ter discussie te stellen. ‘Het is duidelijk wat de juridische strategie van Trumps campagneteam en zijn aanhangers is’, stelt hoogleraar Hasen. ‘Beperk het stemmen per post zo veel mogelijk en schep in een aantal belangrijke staten zo veel juridische en politieke chaos over het eindresultaat dat het Hof, het Congres of Republikeinse wetgevers, wanneer de verkiezingsuitslag krap of twijfelachtig is, de winst aan Trump kunnen toeschrijven.’

©Getty Images

De juridische route, waarop Trump tijdens het debat leek te hinten, is de simpelste route. In verschillende staten waar de uitslag nipt is kunnen de Republikeinen rechtszaken aanspannen om hertellingen aan te vragen en stembiljetten tegen het licht te houden.

Deze route heeft een precedent. Twintig jaar geleden werd de verkiezingsstrijd tussen George W. Bush en Al Gore beslist doordat in Florida de stemmen zo vaak moesten worden herteld, dat de deadline niet dreigde te worden gehaald. Op de eerste maandag na de tweede woensdag in december, zo schrijft de wet voor, moet het kiescollege bij elkaar komen om formeel de president te kiezen. 

Onder druk besloot het Hof in 2000, met vijf conservatieven tegen vier progressieven, dat het genoeg was. Hoewel een lagere rechtbank in Florida had geoordeeld dat tienduizenden slecht geponste stembiljetten, die daardoor mogelijk niet goed waren geregistreerd door machines, opnieuw met de hand moesten worden geteld, zette het Hof in Washington die procedure stil. Gore besloot zich bij dit besluit neer te leggen. Zo won de Bush: hij had op dat moment 537 stemmen meer dan Gore.

Sindsdien zijn de rechters van het Hof alleen maar verder gepolariseerd. De hertellingen en handtekeningcontroles kunnen straks in verschillende staten plaatsvinden, waarmee de uitslag wordt opgeschort en het Hooggerechtshof knopen moet doorhakken, schrijft Lawrence Douglas, hoogleraar rechten aan het Amherst College, in het boek Will He Go? Trump and the Looming Election Meltdown in 2020.

‘Het is erg misleidend te denken dat het Hooggerechtshof de verkiezingen van 2000 heeft beslist’, zei Douglas vorige maand in een interview met nieuwssite Vox. ‘Het was niet het Hof, het was Gore die er een einde aan maakte door de beslissing te accepteren. Formeel heeft het Hof helemaal niets te zeggen over de verkiezingen. Ik kan me niet voorstellen dat Trump zoiets zou doen.’

Ook de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) maakt zich zorgen. ‘In de sfeer van toegenomen polarisatie, en beschuldigingen van alle politieke kanten van fraude, van wantrouwen in het electorale proces en de resultaten, is de aanwezigheid van waarnemers belangrijk voor de transparantie.’ De Verenigde Staten hebben op federaal niveau een waarnemersmissie uitgenodigd, maar de afzonderlijke staten hebben hun eigen regels, en elf daarvan, waaronder swingstaten Florida, Arizona, Ohio en Texas, laten geen buitenlandse pottenkijkers toe.

Trump kan ook via een politieke route zijn herverkiezing proberen veilig te stellen. Daarover wordt al een paar maanden door politieke analisten getheoretiseerd, maar onlangs werd duidelijk dat de Republikeinen er daadwerkelijk mee bezig zijn. In een groot stuk in The Atlantic onthulde journalist Barton Gellman hoe de partij van Trump in Pennsylvania al onderzoekt of daar het parlement eventueel zélf de kiesmannen van het kiescollege kan benoemen, en zo de stem van het volk kan negeren.

Oftewel: mocht Pennsylvania afkoersen op een overwinning voor Biden, dan zouden de Republikeinen, die in deze sleutelstaat de meerderheid in beide kamers van het parlement hebben, onder verwijzing naar stembusfraude een eigen winnaar mogen aanwijzen, Trump dus.

‘We willen die weg niet inslaan, maar begrijpen waarheen die leidt; we zullen de wet naleven’, zei de Republikeinse leider van de Senaat in Pennsylvania, Jake Corman, enigszins cryptisch tegen Gellman. Cruciaal is daarbij 8 december, de dag dat de leden voor het kiescollege moeten zijn aangewezen en die altijd op 36 dagen na de verkiezingen valt. Als er controverse blijft bestaan naarmate die deadline nadert, hebben de volksvertegenwoordigers geen andere keus dan zelf de kiesmannen aan te wijzen, zei Corman tegen Gellman.

De voorzitter van de Republikeinen in Pennsylvania, Lawrence Tabas, zei dat hij het er met het Witte Huis over had gehad. ‘Het direct aanwijzen van kiesmannen is een optie, een grondwettelijk legitieme optie.’ Hij bezwoer dat een snelle en accurate telling de voorkeur heeft, ‘maar als het proces gebrekkig is, kunnen onze kiezers het vertrouwen verliezen in de verkiezingsuitslag’.

Laatste woord

Artikel 2 van de Amerikaanse grondwet biedt inderdaad de mogelijkheid aan de staten om zelf te bepalen wie de president mogen kiezen. In nog vijf andere swingstaten (Florida, Arizona, North Carolina, Wisconsin, Michigan) hebben de Republikeinen zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat in handen, waarmee zo’n machtsgreep tot de mogelijkheden behoort.

Wel zou dat betekenen dat ze een wet moeten wijzigen die nu nog de kiezers het laatste woord geeft. Dat zou in Arizona en Florida niet al te moeilijk moeten zijn, omdat daar de gouverneur ook een Republikein is. In de andere vier staten is de gouverneur een Democraat, die zijn veto zal uitspreken. Dat zouden de Republikeinse volksvertegenwoordigers weer kunnen omzeilen met een resolutie, zei Kevin Boyle, Democratisch parlementslid in Pennsylvania, tegen de Philadelphia Inquirer. Deze route werd in 2000 ook door de Republikeinen in Florida overwogen, voordat het Hof in hun voordeel had beslist.

Daarbij helpt het dat in sommige staten de per post opgestuurde stemmen met flink wat vertraging zullen worden geteld. Zo mag in Pennsylvania pas op de dag van de verkiezingen worden begonnen met tellen. Zelfs voorbereidende handelingen, zoals het uit enveloppen halen en gladstrijken, zijn verboden. Dat betekent dat deze stemmen, die waarschijnlijk vooral op Biden worden uitgebracht, in deze sleutelstaat pas dagen of weken later in de uitslag zullen zijn verwerkt. En dat zal er heel verdacht uitzien als de voorlopige uitslag in Trumps voordeel is. De verwachting is dat omdat veel Democraten per post stemmen, op de dag van de verkiezingen zelf waarschijnlijk vooral Republikeinen zullen komen opdagen.

‘Het idee is zo veel zand in de raderen te gooien en zo veel twijfel te zaaien over wie de winnaar is dat een andere instantie dan de kiezer uiteindelijk kan beslissen wie de winnaar van de verkiezingen is’, zei hoogleraar Douglas tegen Vox.

Randvoorwaarden

Het is volgens hem zelfs mogelijk dat sommige staten uiteindelijk twee ‘teams’ van kiesmannen naar voren schuiven: het ene voorgesteld door het Republikeinse parlement, het andere door de Democratische gouverneur. ‘Als dat gebeurt, moet het Congres erover beslissen, en dat is ook verdeeld door het Democratisch Huis van Afgevaardigden en de Republikeinse Senaat. Dan is er op 20 januari, als er een nieuwe president moet zijn, geen nieuwe president.’

Dergelijke scenario’s zijn gebaseerd op een aantal niet al te waarschijnlijke randvoorwaarden. Eén: de uitslag moet krap genoeg zijn dat het gerommel loont. Twee: genoeg kiezers en media moeten de stelling van Trump en de Republikeinen onderschrijven dat betrouwbare verkiezingen al op de verkiezingsavond moeten zijn beslist. Drie: de Republikeinse volksvertegenwoordigers en gouverneurs en de conservatieve rechters moeten hun steun uitspreken. Volgens sommige critici van het artikel van Gellman, zoals onderzoekers van het Brennan Center for Justice, hoeven de Amerikanen zich daarom niet al te veel zorgen te maken.

Maar het fundamentele probleem blijft: een president die normen doorbreekt en zich gesteund weet door een groep fanatieke aanhangers is een fenomeen waar de opstellers van de wet niet op hadden gerekend.

Lawrence schreef zijn boek, zo zei hij tegen Vox, omdat hij zich afvroeg hoe de grondwet en het Amerikaanse wetboek de vreedzame overdracht van de macht regelen. ‘En toen ik dat uitzocht, realiseerde ik me: de grondwet garandeert helemaal geen vreedzame machtsoverdracht, de grondwet veronderstelt een vreedzame machtsoverdracht. Als dat niet zo is, als de zittende president weigert te vertrekken, weet niemand wat er gaat gebeuren.’

‘Wat de Democraten hebben gedaan in 2016? Dat was een fucking coup’, zegt Mark Hrutkay. ‘En ze waren er allemaal bij betrokken, Obama, Biden, Clinton – het is allemaal bewezen, de Russen hebben het zelf gezegd, het staat zwart op wit, dat is vorige week uitgekomen. Man, het lijkt wel een fucking film.’

Luister POTUS de podcast

Gijs Groenteman neemt elke week de campagneweek door. Waar was Trump, wat deed Biden en waar had Amerika het over? Met POTUS de podcast ben je weer bij.