Het fascisme was geen incident

Het is ver weg, het is dichtbij. Terwijl de geschiedenis die onze wereld vormde zich langzaam maar zeker terugtrekt in bibliotheken en archieven, is het nog steeds mogelijk oog in oog te staan met iemand die in 1935 als Jood geboren werd in Polen, met alle gevolgen van dien. 
Stevo Akkerman ©Trouw

Wonderlijk vind ik dat, en licht intimiderend: tegenover een man te zitten voor wie de grote gebeurtenissen van de twintigste eeuw merkstenen zijn in zijn eigen biografie.

Mensen zijn ver­ont­waar­digd als je de term fascisme noemt, maar dat is niet terecht. Fascisme is niet Auschwitz.

Ik ben met de taxi vanuit het centrum van Jeruzalem gekomen, een rit van een kwartiertje. De chauffeur was stuurs en zwijgzaam geweest, tot hij had gevraagd of ik een Duitser was. Het ontkennende antwoord had hem op slag ontdooid: welkom, welkom. Alsof ik een compliment verdiende voor de plek waar ik geboren ben.

Zeev Sternhell, de 83-jarige historicus die ik kom interviewen over de staat van Europa, kwam ter wereld in het oost-Poolse Przemysl. Hij overleefde de Holocaust met valse papieren als katholiek, vertrok na de oorlog naar Frankrijk en emigreerde op zijn zestiende naar Israël. Sternhell diende in het Israëlische leger, vocht in verschillende oorlogen, studeerde geschiedenis en politieke wetenschappen en ontwikkelde zich tot één van ’s wereld meest vooraanstaande fascisme-deskundigen.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Organisch nationalisme

Ik leg Sternhell om te beginnen een citaat voor van Thierry Baudet, die zegt dat het Westen lijdt aan een ‘auto-immuunziekte’. Sprekend over immigratie, verklaarde hij: “Een deel van ons organisme – een belangrijk deel: ons afweersysteem – heeft zich tegen ons gekeerd. Op elk vlak worden we verzwakt, ondermijnd, overgeleverd.” Is het vergezocht om daarin de echo te horen van een akelig verleden? Nee, zegt Sternhell, en ik geef in het vervolg van deze column het woord geheel aan hem.

"Dit is de klassieke taal van het organische nationalisme, stammend uit het midden van de 18de eeuw, afkomstig van Herder, filosoof van de Romantiek. Zijn idee van de natie is dat van een lichaam, waarvan elk afzonderlijk deel alleen fungeert ten dienste van het geheel. En de natie, of het volk, heeft een hart, een onvervreemdbare kern. Daaraan hebben buitenstaanders geen deel. Het natie-begrip van Herder is een integraal onderdeel van het Europese denken. Het nationalisme van de jaren twintig en dertig, inclusief het fascisme, was geen incident. 

"Er is geen enkele reden om te veronderstellen dat het is ondergegaan met de ondergang van nazi-Duitsland. Dat mogen we niet vergeten als we zien wat er gaande is op de rechterflank in Frankrijk, Oostenrijk, Duitsland, Nederland. Mensen zijn verontwaardigd als je de term fascisme noemt, maar dat is niet terecht. Fascisme is niet Auschwitz. Het is ook niet het ergste dat een land kan overkomen, er zijn gruwelijker regimes. Maar het is gevaarlijk genoeg. De weerstand tegen ‘vreemde elementen’ steekt nu de kop op, terwijl het leven nog steeds nergens beter is dan in West-Europa. Wat als de werkloosheid twee keer zo hoog zou zijn? Dan bestaat het gevaar van een vulkaanuitbarsting."

Lees hier meer columns van Stevo Akkerman.