Stemming in Iran kantelt: in steden klinkt roep om vertrek regering en ayatollah na neerhalen vliegtuig

De fatale vergissing een passagiersvliegtuig neer te halen, heeft in Iran een opvallende verandering veroorzaakt: de lagere klasse die al protesteerde, krijgt nu ook steun uit de middenklasse. Voor het regime in Teheran is dat een explosieve mix. 
Een Iraanse man staat tegenover een politeman tijdens protesten bij de Amir Kabir Universiteit in Teheran. ©AFP or licensors

In Iran zijn demonstranten maandag voor de derde achtereenvolgende dag de straat op gegaan uit woede over de opstelling van de regering over het neergeschoten Oekraïense passagiersvliegtuig.  In de steden Teheran en Isfahan, waar studenten leuzen riepen als ‘dood aan de dictators‘, ‘dood aan de leugenaars’ en ‘geestelijken, rot op’, lijkt de volkswoede steeds hoger op te lopen.

De politieke escalatie waarin Iran en de VS verkeren sinds de liquidatie van de Iraanse generaal Qassem Soleimani eerder deze maand, dreigt zo terug te slaan op de al fragiele binnenlandse situatie in Iran. De regering onder leiding van ayatollah Khamenei komt steeds meer onder druk te staan door de verslechterende economische situatie – onder meer als gevolg van de nieuwe Amerikaanse sancties – en de toenemende repressie door de Revolutionaire Garde. 

De volkswoede begon zaterdag toen de regering alsnog toegaf afgelopen woensdag per ongeluk het Oekraïense vliegtuig met 176 passagiers te hebben neergeschoten nadat dat eerder in alle toonaarden was ontkend. Zondag verspreidde de onrust zich van Teheran, de hoofdstad, naar meerdere andere steden. Op filmpjes op sociale media is te zien hoe veiligheidstroepen traangas, rubber kogels en uiteindelijk zelfs met scherp schoten op de menigte om hen uit elkaar te drijven.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Het is moeilijk om deze filmpjes te verifiëren, en de Iraanse politie ontkent ‘zeer beslist’ het vuur te hebben geopend op demonstranten. ‘Agenten van de hoofdstedelijke politie hadden juist opdracht gekregen zich terughoudend op te stellen’, zei de politiechef van Teheran volgens staatsmedia.

Verdeeld Iran

De verslechterde verhouding met de VS legt ook de verdeeldheid in Iran bloot. In een land met  ruim 80 miljoen inwoners geldt geen uniforme mening. Een deel van de bevolking steunt het regime vol overtuiging, anderen hebben kritiek op bepaalde aspecten, en weer anderen zouden de ayatollahs het liefst vandaag nog zien vertrekken.

De straten van Iraanse steden kleurden vorige week zwart van de mensen toen voorstanders van het regime de straat op gingen om te rouwen om generaal Soleimani, die een paar dagen eerder door de Verenigde Staten was geliquideerd. ‘Een deel van hen ziet Soleimani werkelijk als een volksheld’, zegt Damon Golriz, politiek analist voor onder andere BBC Persian en Radio Free Europe. ‘Maar ik denk dat een groter deel is opgetrommeld door de autoriteiten. Van ambtenaren wordt bijvoorbeeld verwacht dat ze naar dergelijke demonstraties gaan, en als zij dat niet doen, kunnen ze in de problemen ­komen.’

Golriz, die zelf in Iran is opgegroeid, stuurt een filmpje waarop lagere schoolkinderen netjes op een rij staan opgesteld, en huilen om Soleimani. ‘Veel mensen, net als ikzelf, herkennen dat’, vertelt hij erbij. ‘Ook kinderen worden gedwongen om te juichen voor de autoriteiten.’ 

©Â© 2020 Bloomberg Finance LP

Geest uit de fles

Tegenstanders van het regime gingen vorig jaar november massaal de straat op toen de brandstofprijzen werden verhoogd. Vervolgens legde de overheid dagenlang internet plat, en sloeg de protesten buiten het oog van de wereld keihard neer. Daarbij zijn honderden, en volgens sommige bronnen zelfs 1.500 mensen om het leven gekomen, waarmee het de grootste volksopstand zou zijn geweest sinds de Iraanse revolutie van 1979.

‘Het is niet zo dat het regime altijd doof is voor kritiek van binnenuit’, zegt Joost Hiltermann, programmadirecteur van het Midden-Oosten en Noord-Afrika van de International Crisis Group. ‘Anderhalf jaar geleden bijvoorbeeld was er net een aardbeving geweest, en de hulp was veel te langzaam op gang gekomen. Mensen protesteerden daartegen, tegelijkertijd werd er op twee andere plaatsen ook gedemonstreerd vanwege andere kwesties. President Rohani heeft toen gezegd dat het om legitieme grieven ging en dat de regering aan de eisen tegemoet zou komen, wat voor een deel ook is gebeurd.’

Maar als de autoriteiten dat nodig vinden, wordt er keihard ingegrepen. Dat gebeurde vorig jaar november. Maar bijvoorbeeld ook de Groene Beweging van 2009, die begon met demonstraties vanwege verkiezingsfraude en uitliep op massale protesten tegen het regime, werd met grof geweld neergeslagen.

‘De geest werd toen terug in de fles gedrukt’, zegt Golriz. ‘Maar de onvrede is gebleven. Wat ik nu zie, is dat in november vooral mensen uit de lagere klasse uit wanhoop de straat opgingen en dat de middenklasse zich daar dit  weekeinde bij heeft gevoegd. Mijn idee is dat de protesten zich verbreden want het liegen, de corruptie en de economische problemen verdwijnen niet.’

Ook Hiltermann ziet dat de problematiek niet verdwijnt en dat mensen zich daartegen blijven uitspreken, maar hij is voorzichtig met voorspellingen. ‘Het valt niet te zeggen of deze protesten aanhouden en ook niet hoe het regime reageert. Wellicht laat ze het even gaan, misschien stuurt het zijn knokploegen, de basij,  eropaf. Maar als puntje bij paaltje komt, zullen de autoriteiten er alles aan doen om te zorgen dat zij niet omver vallen.’