Regeerakkoord? Deze man bepaalt het wel en wee van onze economie

©Rhonald Blommestijn

Mario Draghi is misschien wel de machtigste man van Europa

Vergeet het regeerakoord: de invloed van de ECB op onze economie is misschien wel veel groter. De centrale bankiers zijn de nieuwe masters of the universe - en de ultieme zondebokken.

'Het is niet mijn taak om een held te zijn', zegt de misschien wel machtigste man van Europa. Op een woensdagmiddag in mei gaat het Nederlandse parlement de discussie aan met president Mario Draghi van de Europese Centrale Bank (ECB). Hoewel: verbale lynchpartij komt meer in de buurt. De bankier die in 2012 de euro heeft gered, door de paniek onder beleggers te bezweren met de mededeling dat hij whatever it takes zal doen om de monetaire unie te redden, wordt van alle kanten aangevallen. 'Hier in Holland bent u geen held', zet PVV'er Tony van Dijck de toon. Alleen D66 en GroenLinks delen een bescheiden complimentje uit. De overige Tweede Kamerleden zijn onverdeeld negatief. Even lijkt politieke kleur er niet toe te doen: iedereen haat Mario.

Welkom in de wereld van de centrale bankiers, de nieuwe masters of the universe. In de loop van de crisis hebben zij de zakenbankiers van hun rots gestoten als de alfadieren van de financiële sector. Met hun kordate ingrijpen behoedden mensen als 'Super Mario' Draghi het economische systeem voor de ondergang. Vroeger beperkte de ECB zich net als de meeste andere centrale banken tot sleutelen aan de rente. Dreigde een recessie, dan werd die verlaagd. Kwam de economie op stoom, dan kon ze weer omhoog. Nu doet de ECB oneindig veel meer.

Geldpers

Als ware alchemisten creëerden de centrale bankiers de afgelopen jaren biljoenen euro's en dollars uit het niets. Een van hun rentetarieven is zelfs negatief gemaakt - geld sparen kost geld. En tijdens de eurocrisis las de ongekozen ECB democratisch gelegitimeerde overheden de les over hoe zij hun arbeidsmarkt moeten hervormen en op welke posten verder bezuinigd kan worden. Zonder centrale banken, geven vriend en vijand toe, kwam het kapitalisme ook anno 2017 piepend en krakend tot stilstand. Nederland mag dan in rep en roer zijn over het nieuwe regeerakkoord, de invloed van de ECB op onze economie is misschien wel veel groter.

Maar dat succes brengt de centrale bankiers niet in een juichstemming. Dat blijkt onder meer uit gesprekken met betrokkenen - grotendeels op de achtergrond, want ze houden niet van de schijnwerpers. Tien jaar na het begin van de grootste crisis sinds de jaren dertig, op het moment dat de ECB vergadert over het einde van de monetaire noodtoestand, heersen er grote twijfels over de toekomst. In een poging lenen goedkoper te maken en zo de Europese economie uit het slop te trekken, heeft de ECB voor meer dan 2.000 miljard euro aan staats- en bedrijfsobligaties opgekocht. Populair gezegd: zij heeft de geldpers aangezet. Maar hoe komen de centrale bankiers nu ooit nog af van die schuldenberg? Is dit de nieuwe economische werkelijkheid? Of doet de ECB er beter aan terug te keren naar haar oorspronkelijke mandaat en zich te beperken tot sleutelen aan de rente?

Onder vuur

De skyline van Frankfurt is inmiddels aangepast aan het nieuwe tijdperk. Terwijl in de kantoorflats van de banken crisisstemming heerste, verrees verderop aan het water van de Main een nieuwe, 210 meter hoge toren. Eind 2014 trok de Europese Centrale Bank erin. Het oude kantoor in hartje 'Bankfurt' is intussen niet verlaten. In de 148 meter hoge 'Eurotoren' zitten nu de ECB'ers die toezicht houden op de grote banken. Nog zo'n herculestaak die de centrale bank er midden in de eurocrisis bij kreeg. Waar in de rest van de financiële sector tienduizenden ontslagen vielen, is het personeelsbestand van de ECB dan ook bijna verdubbeld naar een kleine drieduizend fte.

Met die macht komt ook kritiek. In Nederland domineren de klachten van spaarders over de extreem lage rente als gevolg van het ECB-beleid. Daar ondervinden ook de pensioenfondsen de nadelen van. Hoe lager de rente, zo schrijven de Nederlandse regels voor, hoe meer geld zij opzij moeten zetten om in de toekomst alle pensioenen te kunnen betalen. Het gevolg: de uitkeringen kunnen al jaren niet meestijgen met de inflatie en zijn soms zelfs verlaagd.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Mario Draghi ©AFP

Maar eigenlijk liggen de centrale bankiers van de ECB van alle kanten onder vuur. Links vindt dat zij met haar schuldaankopen de zakken van rijke aandeelhouders, obligatiebezitters en vastgoedhandelaren spekt. Rechts vreest voor hyperinflatie. In Noord-Europa wordt gewaarschuwd dat de volop draaiende geldpers nieuwe financiële zeepbellen veroorzaakt. Beleggers bulken hierdoor van het geld en jagen steeds wanhopiger op rendement. Op de Nederlandse huizenmarkt bijvoorbeeld, waar de prijzen dan ook razendsnel stijgen. Onder Zuid-Europeanen heerst juist het idee dat 'Frankfurt' nog veel te weinig doet om het economisch herstel aan te jagen.

Allemaal delen zij één overtuiging: de ECB heeft het gedaan. De centrale bankiers als ultieme zondebok. Misschien nog wel meer veracht dan de graaiende bankiers die tien jaar geleden de wereld in een crisis stortten. 'De ECB lijkt in haar eigen bubbel te leven', stelde Corporate Europe Observatory begin deze maand in een rapport. De ngo wijst op de talrijke adviseurs die de centrale bank onder meer gebruikt om voeling te houden met de buitenwereld: 98 procent zou uit de private financiële sector komen.

Toch ontgaat de kritiek vanuit de rest van de maatschappij de ECB'ers niet. Via intranet kunnen zij dagelijks kennis nemen van de verontwaardigde krantenkoppen, van boulevardkrant Bild tot de chique Frankfurter Allgemeine Zeitung. En voor zover dat niet gelezen wordt, meldt de buitenwacht zich wel aan de poort. Zoals rond de officiële opening van het nieuwe hoofdkwartier in 2015, toen een coalitie van linkse actiegroepen tienduizenden mensen op de been bracht. Zij demonstreerden tegen de door de ECB gepropageerde liberale politiek van bezuinigingen en hervormingen in crisislanden. Enkele honderden actievoerders werden gearresteerd toen ze het complex probeerden binnen te komen. Auto's gingen in vlammen op.

'Gouden kooi'

Over de ECB wordt nogal eens gesproken als een 'gouden kooi'. De salarissen zijn riant

Op een zonnige nazomerochtend in september is van zulk luidruchtig protest geen sprake in Frankfurt. Voor het oude hoofdkwartier aan de Willy-Brandt-Platz staat het gigantische euroteken er ongenaakbaar bij. Enthousiast laten Aziatische toeristen zich ermee op de foto zetten. De alomtegenwoordige verkiezingsposters aan de lantaarnpalen, van Die Linke tot de neonazistische NPD, negeren de Europese eenheidsmunt grotendeels.

Die schijnbare rust is bedrieglijk. Het debat over hoe het verder moet nu het economische herstel eindelijk lijkt door te zetten, speelt buiten én binnen de muren van de ECB. Bijna een decennium van koortsachtige crisispolitiek is de centrale bankmedewerkers niet in de koude kleren gaan zitten, verzekert Carlos Bowles, de Franse econoom die namens de personeelsvertegenwoordiging het woord voert. De ludieke campagneposters aan de muren van de vijfde verdieping waar hij en zijn collega's kantoor houden, vormen een schril contrast met het zo zakelijk ingerichte gebouw.

Over de ECB wordt nogal eens gesproken als een 'gouden kooi'. De salarissen zijn riant. Volgens de officiële salaristabel verdient een receptionist of beveiliger (mits in eigen dienst) netto minimaal 2.650 euro, terwijl een directeur-generaal begint bij 11.349 euro per maand. Toch helpt het volgens Bowles weinig tegen hét probleem waar hij en zijn collega's de laatste jaren tegenaan lopen: de torenhoge werkdruk. In 2014 gaf bijna één op de drie ECB'ers in een enquête aan te kampen met burn-out-klachten. In 2016 bleek dat vrijwel onveranderd. De belangrijkste redenen? Bowles somt op: machtspelletjes, overwerk en hardnekkige klachten over vriendjespolitiek, vaak op basis van nationaliteit.

Die stress is niet alleen beroerd voor de ECB-medewerkers zelf, benadrukt hij. Ook de rest van Europa moet zich zorgen maken. 'Meer dan de helft van de mensen hier werkt inmiddels op een tijdelijk contract. Dat leidt tot een angstcultuur. We hebben een probleem met jaknikkerij.' Levensgevaarlijk, oordeelt Bowles. 'De reden dat wij als centrale bank politiek onafhankelijk zijn, is dat we een organisatie vormen van experts. Die specialisten moeten de top voorzien van de best mogelijke informatie en analyses. Als mensen slechts zeggen wat ze denken dat hun leidinggevende wil horen, kan dat leiden tot verkeerde beslissingen.' Zuchtend: 'Op dit moment is de ECB als een staat, maar dan zonder democratische controle.' Met zijn bezwaren staat Bowles niet alleen. Ook de Europese Rekenkamer heeft gewaarschuwd dat personeelstekorten het bankentoezicht onder druk zetten.

Verdeeld in twee kampen

September 2008
Centrale banken bestrijden de kredietcrisis door geld lenen zo goedkoop mogelijk te maken.

Begin 2010
Onrust over Griekse overheidsfinanciën breidt zich uit tot de eurocrisis.

26 juli 2012
ECB-president Draghi zegt 'whatever it takes'te zullen doen om de euro te redden. Lees: speculeren op het einde van de muntunie is zinloos.

Maart 2015
Na de Amerikaanse Fed gaat ook de ECB staatsschulden opkopen. Later volgen bedrijfsobligaties.

Donderdag a.s.
De dag van de beslissing: blijft de ECB miljarden in de economie pompen, of wordt de geldpers langzaam uitgezet?

Niet alleen op de werkvloer, ook in de bovenste regionen van de bank heeft de crisis diepe sporen nagelaten. Want president Draghi en zijn medebestuurders houden kantoor op de hoogste etages. Samen met de nationale bankpresidenten nemen zij daar de belangrijke beslissingen. De eerste jaren na de oprichting van de ECB in 1998 gebeurde dat vrijwel altijd met consensus. Maar in de loop van de crisis is het spel politieker geworden. Onaangenamer ook. Er zijn ruzies geweest, de meningsverschillen zijn zelfs openlijk uitgevent in de pers. Hoogst ongebruikelijk in het wereldje van de doorgaans zo kalme en beheerste centrale bankiers.

Het goede nieuws voor de ECB is dat zij komende week eindelijk een punt kan zetten achter deze beladen geschiedenis. Eind dit jaar loopt het monetaire stimuleringsprogramma af. Reden voor DNB-president Klaas Knot om afgelopen maand in een lezing in Brussel opnieuw te pleiten voor het stopzetten van de geldpers. De Federal Reserve heeft dat al gedaan. In de crisis kocht zij voor meerdere biljoenen dollars aan Amerikaanse staatsobligaties en hypotheken op. Sinds deze maand bouwt zij die schuldenberg beetje bij beetje af. De ECB is nog niet zover. Maar gehoopt wordt dat Draghi donderdag, op zijn periodieke persconferentie, in elk geval duidelijkheid gaat geven over hoe Europa op den duur afscheid kan nemen van zijn omstreden crisismaatregelen.

Keren we daarmee na een monetaire noodtoestand van bijna een decennium terug naar normale tijden? Binnen de ECB zijn er grofweg twee kampen. Het ene ziet weliswaar de risico's van de steeds prominentere rol die de ECB is gaan spelen, bijvoorbeeld met het opleggen van omstreden hervormingen aan crisislanden. Toch moet de centrale bank volgens hen, naast het klassieke rentebeleid, ook politiek een vinger in de pap houden. Al was het alleen omdat sommige eurolanden anders nooit de door de ECB gewenste economische maatregelen doorvoeren.

Idealiter geef je een centrale bank heel veel macht over heel weinig beleid

Lex Hoogduin, oud-DNB-bestuurder

Anderen vrezen dat de centrale bank zich met zo'n opstelling te kwetsbaar maakt voor kritiek. Is de ongekozen ECB niet juist onafhankelijk bij gratie van haar beperkte bevoegdheden? Hoe valt zo'n nadrukkelijke politieke bemoeienis te rijmen met de spelregels van een democratie? De relatieve rust die dit jaar is neergedaald over de economie biedt kans een uitweg te vinden. Zo denken regeringsleiders hardop na over een Europees Monetair Fonds. Die regionale variant van het mondiale IMF zou in het geval van een nieuwe crisis geld kunnen lenen aan landen voor wie een bankroet dreigt, in ruil voor economische shocktherapie. Dan hoeft de ECB de hete kastanjes niet meer uit het vuur te halen.

Zover is het nog lang niet. Het doemscenario, geven alle betrokkenen toe, is dat de crisis voor die tijd alweer oplaait. Of de ECB wil of niet, dan zullen politici opnieuw naar de centrale bankiers kijken om de brand te blussen. Waarop ze nog meer onder vuur komen te liggen over de uitkomsten. 'Idealiter geef je een centrale bank heel veel macht over heel weinig beleid', zo vatte oud-DNB-bestuurder Lex Hoogduin het dilemma samen in een interview. 'Stel dat centrale banken wél invloed zouden uitoefenen op bijvoorbeeld de inkomensverdeling, of economisch beleid. Dan is je argument voor onafhankelijkheid meteen een stuk wankeler.' Uitgerekend hun supersterrenstatus kan Mario Draghi en de zijnen daarmee op de langere termijn fataal worden.

Cadeautje

Verras je familie of vrienden met hun eigen persoonlijke nieuwssite, gebaseerd op een selectie van hun favoriete onderwerpen. Bekijk hier een voorbeeld van de uitnodiging.