Rabbijn Tamarah Benima: ‘Europa heeft onze beschaving over de heg gegooid’

Waar de ene godsdienst in Europa in de verdrukking zit, bloeit de andere op. De hang naar zingeving is groot, maar wat is de toekomst voor de kerk, moskee of synagoge? Hoe zien religieuze leiders dit? Deel 4 in een korte serie: rabbijn Tamarah Benima.
Tamarah Benima ©Kiki Groot

Het Jodendom in Europa staat er slecht voor, zegt Tamarah Benima. ‘Meneer Hitler heeft gewonnen. Nederland telt nog slechts 40.000 joden. Niks vergeleken bij één miljoen moslims of een paar miljoen christenen. Behalve in Engeland en Frankrijk zijn joden gemarginaliseerd. Je ziet joden bijvoorbeeld alleen op televisie als er een aanslag op een joods restaurant is geweest, niet over onderwerpen als orgaandonatie, kroongetuigen of #MeToo.

‘Het is net Grote Verzoendag geweest, de belangrijkste dag in het jaar voor joden. Nederland heeft er niets van gemerkt. Dat was voor de oorlog wel anders. Tien procent van de bevolking in Amsterdam was joods, dus veel winkels waren gesloten en iedereen wist waarom. Het Loofhuttenfeest, ook net geweest, was zichtbaar, want op veel balkons stonden loofhutten. Europa is geen joods centrum meer en Nederland heeft geen idee. Alleen nog in Israël en Amerika zijn we prominent aanwezig.’

Tamarah Benima (68) leefde lange tijd een seculier leven. Via de mystiek en het soefisme, een traditie die zich bezighoudt met religie, filosofie en psychologie, keerde ze terug naar de joodse praktijk. Ze was hoofdredacteur van het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW) en columnist bij Trouw. In 2008 werd ze rabbijn. Ze leidt twee joodse gemeenten, één die samenkomt in Amsterdam en één in het Drenthse Zuidlaren. In 2015 publiceerde ze haar derde boek: Joodser dan dit krijgt u het niet – De levenskunst van de Joodse Beschaving.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Is de synagoge belangrijk voor Joden?

‘Nauwelijks. Zo’n zevenduizend joden in Nederland zijn lid van een joodse gemeente. Maximaal de helft daarvan gaat twee keer per jaar naar de synagoge: met Joods Nieuwsjaar en Grote Verzoendag. Voor de meeste joden is religie niet relevant. Dat is al twee eeuwen zo. Het joodse volk is één van de eerste volkeren die seculariseerden. In Nederland zijn de meeste joden met niet-joden getrouwd, of omdat er na de oorlog geen joodse partners meer waren, of omdat ze absoluut niet wilden dat hun kinderen joods zouden zijn. Soms vertellen ze pas op hun sterfbed dat ze joods zijn. Velen zitten nog steeds ‘ondergedoken’. Ze zijn bang voor een herhaling van de Sjoa. Die komen niet in sjoel.’

De synagoge uit de 19de eeuw in Tilburg. ©VKFOTO

Hoe kunnen Joden ondanks de secularisering toch joods blijven?

‘Je hoort bij het joodse volk door geboorte. Daardoor kun je in principe de religie invullen zoals je wilt. Er zijn atheïstische joden, zoals mijn vader was, of gelovige joden, zoals mijn moeder was. Niet je sjoelbezoek bepaalt of je joods bent. Dat is anders dan bij het christendom, waar je christen bent op basis van een geloofsovertuiging. Als die wegvalt, houd je op christen te zijn.

Je kunt het ook anders zeggen: het Jodendom is een eeuwenoude beschaving. De godsdienst was de basis, maar die heeft een cultuur voortgebracht met literatuur, muziek, filosofie, een levenswijze en een enorme jurisprudentie over van alles: zaken doen, liefdadigheid, voedsel, seksualiteit, ethiek, de man-vrouw verhouding, de verhouding tussen werken en rusten, feesten, enzovoort. Voor de meeste joden is de cultuur essentieel, niet de synagoge.

‘De Universiteit van Groningen stelde een aantal jaren geleden in een onderzoek dat er slechts 250 duizend moslims in Nederland waren, want zoveel gingen er naar de moskee. Bizar, daar kun je niets aan afmeten. Vraag aan een moslim of hij alcohol drinkt, zijn zoon laat besnijden en ramadan houdt: dan weet je of hij moslim is. Vraag een jood of hij varkensvlees eet, met Grote Verzoendag vast, in Israël op vakantie gaat en op de aftiteling van films naar joodse namen speurt – daar zit zijn joodse identiteit.’

Hoe verklaart u de ontkerkelijking in Europa?

‘Als mensen niet meer bij een kerkgenootschap hoeven aan te kloppen omdat ze arm zijn, of voor ziekenzorg, onderwijs of bejaardenzorg, omdat de overheid dat beter regelt, wordt de kerk versmalt tot ‘geloof’. Als dat wegvalt, valt alles weg. Bovendien hebben mensen zich door de anticonceptiepil weten te onttrekken aan de religieuze angstcultuur en hebben ze door te reizen andere spirituele mogelijkheden gezien.’

Hoe verleidt u als rabbijn nog jongeren?

‘Niet. Een rite de passage als bar mitswa of bat mitswa als jongens 13 of meisjes 12 jaar zijn, wordt in sjoel gevierd. Maar tussen 15 en 35 jaar zie je ze niet in sjoel. Pas als ze kinderen krijgen, en hun zoon willen laten besnijden of joodse les voor de kinderen willen, komen ze terug. Tenzij ze gemengd trouwen, want dan zijn we de meesten toch kwijt.’

Hoe zit het dan met de geloofsbeleving?

‘Sjoelbezoek gaat nauwelijks om geloofsbeleving. Je gaat naar de synagoge omdat je wilt kletsen met kennissen en vrienden, of iets verstandigs wilt horen, of ergens wilt zijn waar je niets hoeft, of waar jouw manier van denken wordt begrepen. Om met anderen te zijn aan wie je niet hoeft uit te leggen wat er met je familie is gebeurd, of waar je je niet hoeft te verdedigen omdat Israël zo belangrijk voor je is, of waar je niet hoeft op te letten of je het voedsel kunt eten. Driekwart van de leden van mijn gemeente kijkt je glazig aan als je vraagt of God bestaat. Dan antwoorden ze: ‘Dat weet ik niet.’

Wat betekent de marginalisering van het Jodendom voor de Europese gemeenschap?

‘Europa heeft de joodse beschaving over de heg gegooid en zichzelf daarmee te kort gedaan. Het had één Freud en één Einstein, het had er honderd kunnen hebben.’

Bent u bang voor een islamisering van Europa?

‘Ja, absoluut. Er is nergens in Europa een antisemitische overheid, tenzij Jeremy Corbyn premier wordt van het Verenigd Koninkrijk. Dus er komt geen grootschalige vervolging, want die komt vanuit een overheid. Maar je bent als jood kwetsbaar. Europa heeft een toevloed van migranten die antisemitisch gebrainwashed zijn. In de koran staan hele lelijke dingen over joden en ongelovigen. Immigranten krijgen hier te horen dat ze vrouwen als gelijkwaardig moeten behandelen en dat ze homo’s niet in elkaar mogen slaan. Maar niet dat ze ook met joden anders moeten omgaan. Als ‘herkenbare’ jood kan je niet meer in Amsterdam-West wonen. In de banlieues van Parijs zijn al antisemitische moorden gepleegd.

Wat is het Europees toekomstperspectief voor het jodendom?

‘Er is geen perspectief. De vraag: Moeten we al vluchten? Waar gaan we dan heen?’ is nooit ver weg onder joden. In Nederland, in Engeland, in Frankrijk.’

Ziet u überhaupt nog een rol voor religie in de samenleving weggelegd?

‘Zeker. Maar ik geloof alleen in de revival ervan als de overgrote meerderheid van mensen een bewustzijnsverruiming ondergaat. Die is nodig om tot een duurzame en rechtvaardige economie en samenleving te komen. Ik wacht met smart op nieuwe bewustzijnsverruimende technieken waarvan je niet ziek wordt: nieuwe pillen, elektronische stimulatie van hersengebieden.’

Je moet drugs gebruiken om een godservaring te hebben?

‘Helemaal niet. Maar mensen die nog nooit een mystieke ervaring hebben gehad, moeten het eens in een gecontroleerde, veilige omgeving proberen. Toen ik 25 was heb ik lsd genomen, maar slechts één keer, want ik ben extreem verslavingsgevoelig. Het heeft mijn leven diepgaand veranderd. Zonder lsd zou ik geen rabbijn zijn. Met een verruimd bewustzijn zie je de samenhang in het universum. Het is voor iedereen van cruciaal belang om dat mee te maken.’

Cadeautje

Verras je familie of vrienden met hun eigen persoonlijke nieuwssite, gebaseerd op een selectie van hun favoriete onderwerpen. Bekijk hier een voorbeeld van de uitnodiging.