QAnon echoot duister verleden

Duitsland: Complot vindt gretig aftrek, niet alleen bij extreemrechts

Complottheorie QAnon slaat ook buiten de VS aan. Vooral Duitsland, waar fantasieën over staatsgrepen en antisemitische clichés allang populair zijn, blijkt vruchtbare grond. Dat baart terreurbestrijders zorgen.
©Getty Images

Het begin van de pandemie viel in Duitsland samen met een Navo-oefening waaraan duizenden Amerikaanse militairen meededen. Op YouTube zocht Attila Hildmann meer informatie. Binnen de kortste keren stuitte hij op video's van Duitse volgers van QAnon, volgens wie dit helemaal geen oefening wás. In werkelijkheid, beweerden deze mensen enthousiast, betrof het een geheime operatie van president Donald Trump om Duitsland te bevrijden van bondskanselier Angela Merkel.

Attila Hildmann is in Duitsland beroemd als kok van veganistische gerechten. Tot zijn zoektocht op YouTube had hij nog nooit van QAnon gehoord. "Volgens de Q-beweging gaan deze troepen Duitsland van Merkel bevrijden," zegt hij. "Ik hoop vurig dat Q echt bestaat."

In de Verenigde Staten was QAnon op dat moment al van een marginale subcultuur op internet uitgegroeid tot een massabeweging die hard op weg was mainstream te worden. De pandemie verspreidde de complottheorieën tot ver buiten de VS. Europese volgelingen hebben hun krachten gebundeld, van Nederland tot de Balkan, maar nergens buiten de Engelstalige wereld groeit de beweging zo snel als in Duitsland. Naar schatting hebben 200.000 Duitsers zich erbij aangesloten. Velen zijn actief op YouTube, Facebook en berichtendienst Telegram. Bij demonstraties tegen coronamaatregelen van de overheid zijn in Duitsland steeds tal van Q-vlaggen te zien.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Iets typisch Amerikaans

Ook in Duitsland sloten extreemrechtse activisten zich als eerst aan, in een tijd waarin de autoriteiten toch al veel te stellen hadden met extremistische netwerken. Josef Holnburger, een data-analist die QAnon bestudeert in Duitsland: "Extreemrechtse influencers en groeperingen waren er snel bij om agressief de opvattingen van QAnon te verspreiden." Duitse functionarissen zijn verbijsterd dat een schijnbaar mesjogge complottheorie - over Trump, die een 'deep state' van satanisten en pedofielen te lijf zou gaan - zoveel weerklank vindt.

Volgens peilingen is het vertrouwen van burgers in Merkels regering hoog, terwijl de populariteit van de uiterst rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) juist daalt. Patrick Sensburg, een parlementariër van Merkels conservatieve partij CDU: "Ik was stomverbaasd dat QAnon hier zo populair werd. Het leek me iets typisch Amerikaans, maar ook bij ons vallen zulke opvattingen kennelijk in de smaak."

Niet alleen maar blinde volgelingen

Het taalgebruik van de beweging grijpt terug op aloude antisemitische clichés en speelt in op fantasieën over staatsgrepen. Die zijn bij extreemrechts in Duitsland al veel langer gemeengoed. Juist in tijden van corona proberen die groepen een groter publiek te bereiken.

Mensen met verschillende overtuigingen voelen zich tot QAnon aangetrokken. Van tegenstanders van vaccinatie en mensen die een diep wantrouwen koesteren tegen elk gezag, tot gewone burgers volgens wie overheden het gevaar van de pandemie overdrijven en hun macht misbruiken.

Niet alle aanhangers zijn overigens blinde volgelingen, of voorstanders van geweld. Nog maar een paar maanden geleden was Attila Hildmann in Duitsland vooral bekend vanwege zijn restaurant, kookboeken en als gast bij kookprogramma's op televisie. Maar met 80.000 volgers op Telegram geldt hij inmiddels als een van de belangrijkste pleitbezorgers van de nieuwe beweging. Hij is vaak luidruchtig aanwezig bij demonstraties tegen coronamaatregelen, zoals die van deze zomer in Berlijn. Daar waren meer dan 40.000 mensen bij. Hildmann vindt de pandemie een verzinsel dat is bedacht door de 'deep state' met het doel vrijheden van de burgers af te pakken. Hij noemt Merkel een 'zionistische Jodin' en fulmineert tegen de 'nieuwe wereldorde' en de Rothschilds, de volgens hem verderfelijke bankiersdynastie. Hij erkent niet langer het naoorlogse democratische stelsel en voorspelt somber een burgeroorlog.

Tijdens een interview in zijn veganistische restaurant in een chique Berlijnse wijk dient zich de ene na de andere bewonderaar aan bij onze tafel. De ambtenaar, koerier en student bedankten de kok niet voor het eten, maar voor zijn inspanningen om QAnon bekender te maken.

Experts vrezen dat activisten als Hildmann extreemrechtse opvattingen steeds salonfähiger maken in Duitsland. "QAnon is erg gevaarlijk," zegt Stephan Kramer, het hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst in de oostelijke deelstaat Thüringen. "Ze spreken misschien niet openlijk met lof over het fascisme, maar uit hun zogenaamd geheime codes blijkt duidelijk waar ze staan."

Krachtige echo's

De samenzweringstheorie ontstond in 2017 in de VS, toen iemand onder het pseudoniem QAnon raadselachtige berichten begon te plaatsen op internetforum 4Chan. De inhoud had volgens hem of haar de hoogste geheimhoudingscode van de Amerikaanse inlichtingendiensten, aangeduid met de letter Q. Een voorbeeld: globale elites ontvoeren kinderen en sluiten ze op in ondergrondse gevangenissen om uit hun bloed een levensverlengende substantie te halen. Q voorspelde dat 'een storm zou opsteken', gevolgd door 'het grote ontwaken'.

Volgens historici en experts op het gebied van extreemrechts is QAnon zowel een heel nieuw als een heel oud fenomeen. Het komt weliswaar uit Amerika, maar in de boodschap klinken krachtige echo's door van het Europese antisemitisme van eeuwen geleden, dat aan de wortel heeft gelegen van het ergste geweld dat Europa ooit heeft gekend.

Het idee van een bloedzuigende, vaderlandsloze elite die kinderen misbruikt en zelfs opeet, doet denken aan de middeleeuwse propaganda over Joden die het bloed drinken van baby's van christenen.

Moro Dittrich, een expert op het gebied van extreemrechts van de in Berlijn gevestigde Amadeu Antonio Foundation: "Het is de 21ste-eeuwse versie van het oude bloedsprookje. Het idee van een globale samenzwering van elites is diep antisemitisch. 'Globalisten' is immers een codewoord voor Joden."

De omvangrijke Navo-oefening van begin dit jaar gaf onder de naam Defender-Europe 2020 de verspreiding van QAnon in Duitsland een forse impuls. Toen de omvang van de oefening deze lente wegens het coronavirus werd verkleind, beweerden QAnonaanhangers dat Merkel een 'neppandemie' had gebruikt om een geheim bevrijdingsplan te torpederen.

Legerleider Donald Trump

Dat was ook het moment dat een rechts-extremistische beweging - de Reichsbürger, burgers van het Rijk - zich nadrukkelijk mengde in het onlineverkeer van QAnon en de schijnwerpers richtte op de eigen complottheorie. De volgens een schatting van de regering ongeveer 19.000 volgelingen van de Reichsbürger vinden het naoorlogse Duitsland geen soeverein land, maar een door de geallieerden na de Tweede Wereldoorlog gestichte onderneming. De complottheorieën van de Reichsbürger en QAnon - zoals die van legerleider Trump die het Derde Rijk in ere herstelt - komen nauw overeen. Op 5 maart vormden leden van beide bewegingen een groep op Facebook.

Ruim twee weken later, midden in de lockdown, kreeg de QAnon versterking van de Duitse popster Xavier Naidoo, een voormalig jurylid van de Duitse versie van Idols. Op een YouTube- video vertelde hij zijn bewonderaars met tranen in de ogen over kinderen die werden bevrijd uit ondergrondse gevangenissen. De extreemrechtse influencer Oliver Janich deelde de video met zijn tienduizenden volgers op Telegram. Sindsdien heeft het grootste Duitstalige QAnonkanaal op Telegram, Qlobal Change, zijn aantal volgers verviervoudigd tot 123.000.

Facebook heeft inmiddels verzekerd dat het elke groepering, pagina of Instagramaccount verwijdert die zich openlijk opwerpt als pro-QAnon. In het land van de Holocaust staat een gevangenisstraf van 5 jaar op nazipropaganda of het aanzetten tot haat. Twee jaar geleden werden wetten van kracht die speciaal gelden voor internet. Maar complottheorieën en leugens zijn alleen strafbaar als ze neerkomen op haatzaaien en extremisme. Het blijkt moeilijk om QAnon op die gronden te vervolgen.

Sommige volgelingen zijn bekende extremisten, zoals Marko Gross, een voormalig sluipschutter van de politie en de leider van een extreemrechtse groep waarbij wapens en munitie werden gevonden. "Trump vecht tegen de deep state, waar ook Merkel toe behoort," zei Gross in juni.

Veel Duitsers met zulke denkbeelden hadden aan het begin van de pandemie nog niets gemeen met extreemrechts. "Maar je zag op Telegram dat mensen die zich zorgen maakten over de lockdown, steeds radicaler werden," zegt een expert.

De voorspelling dat Trump de Duitsers gaat 'bevrijden' van Merkel is al een paar maanden oud, maar zit nog stevig in het zadel. De veganistisch topkok Attila Hildmann, als Turkse baby geadopteerd door Duitse ouders, begint te twijfelen: "Misschien is Q wel een psychologische operatie van de CIA."