Presentator Andere Tijden: ‘We zijn heel erg bezig met hoe bijzonder dit is wat we meemaken’

In maart 2020 ging de wereld op slot en keek haar bevolking dagelijks vol verbijstering achterom: wat was dít nu weer! We beleven historische weken. Toch? ,,Het is ook wel collectief narcisme”, vindt Hans Goedkoop, die jarenlang het geschiedenisprogramma Andere Tijden presenteerde.
©ANP Kippa

Als we op een zondagmiddag in 2040 de tv aanzetten voor een nieuwe aflevering van Andere Tijden over ‘de coronacrisis’, waar zal die dan beginnen? Voor de draaideur van het Bernhoven Ziekenhuis in Uden, met een oude arts die vertelt dat hij het nooit meer zo gek heeft meegemaakt als in die krankzinnige eerste maanden van 2020?

En volgt er op die zondagmiddag dan nog een Andere Tijden Sport? Waarin Tom Egbers (nog steeds hij) met gedragen stem zal zeggen: dan gaan we nu terug naar Lausanne, waar op 24 maart 2020 IOC-voorzitter Thomas Bach deed wat onmogelijk leek: hij stelde het grootste sportevenement op aarde, de Olympische Spelen, uit.

Kortom: beleven we momenteel historische tijden, loopt de geschiedenis met ons mee terwijl Covid-19 zijn verwoestende pad over de aarde baant?

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

,,Wat we nu zien, de beelden uit Italiaanse ziekenhuizen, is wel kolossaal. Dan moet je denken aan 1918, de Spaanse griep, en de miljoenen doden die toen vielen. En dan mag je hopen dat we dit virus hier aankunnen. Maar je zal nu toch in een arme, overvolle stad als Rio de Janeiro of Calcutta wonen en weten dat dit op je afkomt…”, zegt Hans Goedkoop, de historicus die negentien jaar lang het geschiedenisprogramma Andere Tijden presenteerde voor de NTR.

Tekst gaat verder onder de video.

Gaat onze tijd, de lente van 2020, rechtstreeks de geschiedenisboeken in?

,,Dat is typisch een vraag van deze tijd: we willen onszelf direct een plek in de geschiedenis geven. Vroeger dan maakte je iets mee, likte je je wonden en dacht je daarna: wat is hier eigenlijk gebeurd? Nu is alles direct historisch: gisteren was een historische beursdag! En wat was er vandaag ook al weer historisch? Het is een collectief narcisme. We zijn heel erg bezig met hoe bijzonder dit is wat we meemaken, omdat het ons zelf ook bijzonder maakt.”

Maar het ís toch ook bijzonder? Honderden doden in de ziekenhuizen, overbelaste ic’s, lege winkelschappen, de eindexamens afgelast, de Olympische Spelen die niet doorgaan...

,,Het is a-historisch om het nu al historisch te noemen. We hebben er al ellende van gemaakt voordat we de ellende collectief écht voelen. Het is ook een poging van ons om de controle terug te nemen: het maakt ons van prooi tot verhalenverteller.”

Hoe kijken we dan over twintig, dertig jaar op deze periode terug?

,,Geen idee. De geschiedenis loopt altijd anders dan je denkt. Historische voorspellingen zijn meestal alleen geschikt om schuddebuikend op terug te kijken. We weten natuurlijk nog geen fluit van dat virus, we weten niet of dit maanden of jaren gaat duren, of er tienduizenden of miljoenen doden gaan vallen. Kijk: als dit twee, drie jaar gaat duren en de economie stort in, dan gaat dit wel lang herinnerd worden. De vraag is eigenlijk: blijft dit virus een incident, gaan we daarna weer door waar we gebleven waren, of verandert het onze manier van leven?”

Schrijver Geert Mak vroeg zich in zijn laatste tv-serie over Europa af: kun je geschiedenis herkennen als je er middenin zit?

,,Goede vraag van Geert. Na de aanslagen van 9/11 hadden we allemaal wel het idee: nu duiken we opeens een nieuwe wereld in, hier schuiven de tektonische platen. En dat overvalt me nu ook wel een beetje door wat dit is: een pandemie! Je krijgt het gevoel: hier komt echt iets aan, jongens.”

Dat klinkt als: wat we nu zien is eigenlijk nog maar een doorkijkje naar een toekomst die we ons nog niet kunnen voorstellen?

,,Dit virus komt op het moment dat er al een tijdje spanningen zijn in de maatschappij: over open grenzen, over vrij verkeer van personen, over globalisering. Daar praten we al jaren over. En opeens, door een virus, blijkt heel duidelijk het nadeel van die globalisering: het virus verspreidt zich snel, met de mensen mee. Nu blijken die grenzen wel degelijk weer dicht te kunnen, en mogen we niet meer reizen. De Belgen zetten zelfs containers op de grens met Nederland. We vallen terug op onze eigenheid, onze eigen soort.”

Zoals 9/11 de verhoudingen tussen het Westen en de islamitische wereld op zijn kop zette, kan dit virus het begin zijn van een politieke omwenteling?

,,De epidemie kan een rol gaan spelen in welke kant de discussie over vrije markt en open grenzen opgaat. Die zijn al veertig jaar de winnaars van elk debat, maar daar komt steeds meer oppositie tegen. We denken nu al: misschien moeten we het ontwikkelen van vaccins toch maar eens wat minder aan de vrije markt overlaten, want die laat het nu lelijk afweten. Ik denk dat het erom gaat spannen de komende tijd.”

Verpleegzaal in tijden van de Spaanse Griep in 1918. ©dg

Wanneer is het moment dat we met een beetje zekerheid kunnen zeggen: maart 2020, dat was het begin van een nieuwe wereld!

,,De uil van Minerva vliegt pas als de duisternis valt. Oftewel: de wijsheid komt pas als je uit het licht bent en afstand hebt kunnen nemen. Dat is de waarde van geschiedenis, die geeft kennis die het heden nog niet te bieden heeft. Maar dat accepteren we niet meer als maatschappij, we willen tegenwoordig gelijk weten hoe iets afloopt.”

De Amerikaanse president Donald Trump gaf dat antwoord vorige week, hij stelde dat Amerika met Pasen wel weer ‘open’ zou gaan. Dat heeft hij inmiddels moeten bijstellen. 

,,Optimisme is een morele plicht, zei filosoof Karl Popper, dus laten we de mogelijkheid openhouden dat we later denken: wat hebben we ons toch een zorgen gemaakt en wat hebben de meeste mensen het ondertussen thuis gezellig gehad. Maar als historicus ben ik gewend aan leed van een orde die we in onze tijd nooit hebben meegemaakt, dus ik denk al gauw: we ain’t seen nothing yet.

Als u over twintig jaar een Andere Tijden zou maken over de coronacrisis, waar zou u beginnen?

,,Aannemende dat deze pandemie toch echt wel groot wordt, denk ik dat het dankbaar is om twintig jaar later te beginnen bij de blinde vlek die we ervoor hadden. De eerste berichten komen uit China, een virus dat van vleermuizen schijnt te komen. Dat we dachten: die eten ze daar, zo uit het wild op de grill. Rare jongens die Chinezen, dat krijg je ervan, en goddank doen wij dat soort dingen niet en heeft het niks met ons te maken.”

Bekijk hier alle video's over het coronavirus: