Femke Halsema: Een linkse burgemeester onder een rechts vergrootglas

Het lukt Femke Halsema maar niet om burgemeester van Amsterdam te worden met een onbesproken profiel, een figuur die alleen maar de openbare orde handhaaft en zorg draagt voor de bevolking. Misschien houdt ze te veel van het politieke debat.
Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam bij de herdenking van de Decembermoorden in Suriname, december 2019. ©ANP

Het is natuurlijk een gemakkelijke gedachte-oefening, maar stél dat de film kon worden teruggedraaid. Stel dat burgemeester Femke Halsema op Tweede Pinksterdag op de Dam was verschenen, de aangezwollen menigte had aanschouwd die protesteerde tegen racisme en het politiegeweld na de dood van George Floyd en dat ze vaststelde dat de 5000 betogers bij lange na niet de 1,5 meter afstand bewaarden die coronabesmetting moet voorkomen.

En stel nou dat Halsema als reactie daarop op een podium was geklommen, of nog beter: op een van de twee voetstukken van de leeuwen die bij het Nationaal Monument symbool voor Nederland staan. Stel dat ze daar dan gezegd had: “Beste mensen, ik ben jullie burgemeester. Maar ook die van de Amsterdammers die in de zorg werken en daar hun strijd tegen corona leveren. Van de politie en de brandweer. Van de medewerkers in de supermarkt. En ook van al die andere burgers die de afgelopen maanden thuis hebben gezeten, en hun dierbaren niet hebben kunnen zien. Ook van de jongeren en kinderen die het contact met hun leeftijdgenoten hebben gemist. En óók van de ondernemers, die hun zaken hebben moeten sluiten, en nu heel voorzichtig weer opengaan. Namens alle Amsterdammers, vraag ik u als burgemeester: Verspreid u. Demonstreer, maar maak een lint via het Rokin tot aan het Muntplein, maak het protest nog groter en langer. Maar zorg dat er afstand ontstaat.”

Stel dat Femke Halsema gelijksoortige woorden had gesproken, dan was ze plotsklaps een gezaghebbend burgemeester van Amsterdam geworden. Elke burgemeester heeft van die bepalende momenten in zijn of haar carrière. Een vliegtuig dat neerstort, een filmmaker die wordt vermoord, een vuurwerkramp. Het zijn van die dramatische gebeurtenissen waarbij de burgemeester er moet staan, het verschil kan maken, kan groeien en vervolgens door de bevolking kan worden omarmd.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Die uit de hand gelopen demonstratie terwijl het coronavirus nog rondwaart, hád in die redenering Halsema’s moment kunnen zijn. Maar ze sprak niet, ze ging na tien minuten weer weg.

Burgemeester Femke Halsema in gesprek met demonstranten tijdens het protest op de Dam. ©Sem van der Wal/ANP

Koud debat voor de boeg

In plaats van een warm plekje in de harten van de bevolking, wacht Halsema volgende week een koud debat met pijnlijke vragen. Ze stuurde de gemeenteraad al een brief met uitleg: Ze was overrompeld door de massa omdat haar informatiepositie niet goed was. En op advies van de politie heeft ze de demonstratie niet ontbonden vanwege het gevaar op escalatie en geweld.

Opvallend is dat haar reactie is verstuurd op briefpapier van de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland, en ze niet ondertekent als burgemeester van Amsterdam. Als voorzitter van die Veiligheidsregio is juist Halsema primair verantwoordelijk voor de openbare orde en veiligheid onder de noodverordening. Maar Halsema schuift die nogal makkelijk weg naar de politiediensten, en gaat ook nauwelijks in op de zaken die haar verweten worden.

Dat ze de opkomst van de demonstratie heeft onderschat, dat hoort niet maar kan gebeuren. Van achteren kijk je de koe in de kont, geven zelfs sommige van haar critici toe. Maar waarom ze geen poging heeft gedaan met woorden het protest te ontbinden of te verspreiden, zoals dat woensdag in Rotterdam wél kon, geen woord daarover.

Ook het verwijt dat zij een actiebutton droeg met daarop het jaartal 1873, een verwijzing naar de afschaffing van de slavernij, laat zij onweersproken. Daarmee was Halsema volgens haar criticasters geen neutrale burgemeester meer die ter plekke poolshoogte kwam nemen, maar deelnemer aan een demonstratie in coronatijd, zonder mondkapje en met onvoldoende afstand. Halsema zegt in de brief dat ze Keti Koti had bezocht, de herdenking van de afschaffing van de slavernij. Maar waarom ze de button droeg tijdens een demonstratie daarna?

Femke Halsema, met button, bij het protest op de Dam. ©ANP

Met name de rechtse partijen in de gemeenteraad slijpen nu de messen, hoewel Halsema landelijk van álle kanten onder vuur ligt. Toch moet ze zich vooral zorgen maken over die rechterflank in de eigen stad. Vanuit die hoek wordt ze stelselmatig als ‘linkse burgemeester’ betiteld, een typering die inmiddels ook in andere partijen klinkt.

Dat speelt al sinds haar aantreden, in juni 2018, nog geen twee jaar geleden. Hoewel haar naam al lang genoemd werd, kwam de voordracht van GroenLinks-politica destijds toch als een verrassing. Halsema (1966) riep binnen de Amsterdamse vertrouwenscommissie grote weerstand op, zo lekte direct uit. Ze zou met name bestuurlijke kwaliteiten op gemeentelijk niveau missen. De Amsterdamse raad had er een lange geheime sessie voor nodig, maar toen was het toch Halsema die als opvolger van de overleden Eberhard van der Laan werd benoemd. De doorslag zou hebben gegeven dat haar partij Groenlinks met tien zetels de grootste is in de hoofdstad.

Van alle Amsterdammers

Toch zou de links-liberale Halsema burgemeester van álle Amsterdammers moeten worden, nam ze zich voor. En voorzitter van álle raadsleden, ook van degenen die tegen haar benoeming hadden gestemd. Maar twee jaar later lijkt het erop dat dit haar niet is gelukt. Hoewel Halsema op het gemeentehuis goed ligt en bekend staat om haar kennis op het gebied van orde en veiligheid (ze is criminoloog), doet ze het in de beeldvorming ronduit beroerd. Daarin spelen allerlei sentimenten een rol, die het vooral op social media goed doen.

De etiketten die Halsema door haar vaste groep tegenstanders krijgt opgeplakt zijn al sinds haar benoeming hetzelde: vrouw, elitair en links. Een partij als Forum voor Democratie kan zich uitstekend profileren door zich tegen Halsema te keren. Met een beetje hulp van de Telegraaf die bijvoorbeeld de ‘inbraak’ van haar minderjarige zoon zwaar aanzette. En de taakstraf voor haar man Robert Oey die in de ambtswoning een verboden alarmpistool bewaarde, wordt Halsema incident na incident gepresenteerd, waardoor zij niet in haar rol van onbesproken burgemeester komt. Ze ligt voortdurend onder een ‘rechts vergrootglas’, met verwijten over ‘autootje pesten’ en ‘onderdak bieden aan illegalen’.

Daar heeft ze zelf ook een rol in. De burgemeester zou rekening kunnen houden met dat soort aanvallen op haar onpartijdigheid, maar Halsema is daar teveel politicus voor, lijkt het. Ze houdt te zeer van het ideologisch debat. Zijn bij bekende burgemeesters als Ahmed Aboutaleb in Rotterdam, de Utrechtse Jan van Zanen, die straks naar Den Haag gaat, maar ook bij Hubert Bruls van Nijmegen de politieke kleuren wat flets geworden, bij Halsema blijven de groenlinkse tinten er aardig opzitten. Ze komt eerder over als een linkse vrouw met een ambtsketen dan als een burgemeester zonder politiek profiel.

Femke Halsema staat de pers te woord. ©ANP

Linkse vrijstaat

Daarmee lokt ze de weerstand zelf ook uit. Dat gebeurde al kort na haar aantreden in oktober 2018 toen ze in een zaaltje suggereerde dat de nationale ‘Wet gedeeltelijk verbod gezichtbedekkende kleding’, het zogenaamde boerkaverbod, niet in Amsterdam zou gelden. De rapen bij ‘rechts’ waren gaar. Weer een voorbeeld van de ‘linkse vrijstaat Amsterdam’. Halsema bedoelde te zeggen dat Amsterdam zulke grote problemen kent, dat handhaving van het boerkaverbod geen prioriteit had. Ze had misschien beter helemaal niets kunnen zeggen. Maar dat ligt Halsema niet. Ze haalde er het Amsterdamse boegbeeld Spinoza bij die stond voor de individuele godsdienstvrijheid, en koos daarmee toch voor een politieke invulling van het burgemeestersambt.

Haar optreden bij de demonstratie op Tweede Pinksterdag voedt haar imago van een ‘linkse bestuurder’ opnieuw.

Op het lokale televisiestation AT5 zei Halsema dat ze de demonstratie ‘te belangrijk’ vond om die te ontbinden. Later verduidelijkte ze die uitspraak: ze meende dat niet deze demonstratie maar het demonstratierecht te belangrijk was om zomaar opzij te schuiven. Toch is ook die uitspraak politiek. Halsema had als voorzitter van de Veiligheidsregio vooral de taak er voor te zorgen dat er binnen de noodverordening op een veilige manier gedemonstreerd kon worden. Volgens staatsrechtgeleerden had ze daarom moeten ingrijpen, al was het maar met woorden.

Femke Halsema heeft volgende week in de gemeenteraad veel uit te leggen. Hoewel ze houdt van het debat staat ze wel met 0-1 achter door haar imago. Wellicht zal haar politieke toekomst echter niet zozeer afhangen van de stemming in de Stopera. Maar eerder van de coronastatistieken van het RIVM. Is er over twee weken in Amsterdam een piek te zien?

Lees ook:

Hoogleraar staatsrecht: Halsema had absoluut moeten ingrijpen

Femke Halsema had de demonstratie op de Dam nooit op haar beloop mogen laten, zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. De noodverordening legt het demonstratierecht aan banden.