Ook stress zie je terug op de weegschaal

Een hoogleraar obesitas breekt een lans voor 'hen met een zwak karakter'. 'Zo simpel als te veel eten en te weinig sporten is het niet.'
Overgewicht heeft vaak niet alleen met slechte eetgewoonten te maken. ©ANP

Stel dat je elke dag sport en heel gezond eet, maar constant aangekeken wordt op je hoge gewicht", zegt Liesbeth van Rossum in haar kamer van het Erasmus MC. "Dat je nooit eens een ijsje kunt eten op het strand zonder uitgescholden te worden door een slanke den die zelf nooit naar de sportschool gaat."

De internist en obesitasdeskundige ziet veel verdriet en moedeloosheid in haar spreekkamer. In de oratie die ze volgende week uitspreekt om haar hoogleraarschap te bezegelen, breekt ze een lans voor 'mensen die een zwak karakter wordt verweten'. Want, zo zegt ze, er is een heel scala aan oorzaken die bijdragen aan ernstig overgewicht. Niet alleen te veel eten en weinig bewegen. "Voor die andere oorzaken moet veel meer aandacht komen - zowel bij het grote publiek als bij artsen."

Dat is de hoofdboodschap van haar aanstaande oratie. "Ik wil dat artsen oog krijgen voor de specifieke patiënt die tegenover hen zit. Ze moeten doorvragen naar de oorzaak."

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Extreme eetlust

Een checklist afgaan, dus. Was hij of zij als baby of peuter al te dik en is er sprake van extreme eetlust? Dan is er een grote kans op een genetisch defect. Ooit een hersenschudding of een bestraling gehad in de buurt van hersengebied de hypothalamus? Dan komen verzadigingssignalen misschien niet meer goed aan in het brein. "Ook kan de hormoonhuishouding uit balans zijn, slikt iemand gewichtsverhogende medicatie of blijkt toch de levensstijl destructief?"

Ik wil dat artsen oog krijgen voor de specifieke patiënt die tegenover hen zit. Ze moeten doorvragen naar de oorzaak

Momenteel doet Nederland alleen aan preventie (overheid zegt: gezond eten en goed blijven bewegen) en geneeskunde (bijvoorbeeld een maagverkleining). "Daartussen is nog niets. Maar een maagverkleining wordt pas vergoed vanaf een BMI van 40. Iemand met een lengte van 1,80 meter moet daarvoor al 130 kilo wegen. Zit je daar net onder, dan ben je te licht voor een operatie, maar veel te zwaar voor een simpel 'voedingsadviesje'." Sporten is vaak belastend voor de gewrichten en bovendien voelen veel mensen met zwaar overgewicht zich depressief en lusteloos.

En dan komt de maatschappij daar nog fijntjes overheen met veroordelende blikken en woorden, constateert Van Rossum. In het mede door haar opgerichte en succesvolle Centrum Gezond Gewicht in Rotterdam komt ze schrijnende verhalen tegen. Terwijl het, zoals gezegd, vaak genuanceerder ligt dan alleen maar een gebrek aan wilskracht.

U heeft het misschien vooral over genetische afwijkingen waardoor mensen makkelijk zwaar worden? Die zijn toch zeldzaam?

"Nee, ik heb het zeker niet alleen over die genetische afwijkingen. Ja, je kunt foutjes in de genen hebben waardoor je brein niet doorheeft dat je vol zit na de maaltijd. Deze mensen kennen geen gevoel van verzadiging, zullen constant geneigd zijn te eten. Ook heb je afwijkingen aan onder meer de schildklier, waardoor de stofwisseling op een laag pitje komt te staan. Deze aandoeningen komen echter hooguit bij een paar procent van de mensen met obesitas voor.

"Maar er zijn veel meer dikmakende factoren! Neem stress. Die manifesteert zich in de bloedbaan door het hormoon cortisol. In acute situaties als een presentatie of het halen van de bus is daar niets mis mee, het verhoogt kortdurend je alertheid. Toch moet je het niet te lang verhoogd in je lijf hebben. Cortisol spoort vetcellen rond de buik namelijk aan tot groei, én zet ze aan tot delen. Tegelijkertijd laat het spieren slinken. Chronische stress maakt dus op een heel directe manier dik. En laat de moderne Nederlander nou net meer dan ooit opgeslokt zijn door psychisch belastend werk en tegelijkertijd minder slapen. Je ziet dat terug op de weegschaal."

Vicieuze cirkel

De wisselwerking van stresshormoon cortisol en gewicht zie je een paar kamers verderop in de gang van Van Rossum. Daar zitten soms patiënten met een kleine tumor op de hypofyse (een hormonen producerend hersengebied). Hun brein maakt door die tumor als een gek cortisol aan, en ze schieten dan ook omhoog in gewicht. Halen artsen die tumoren weg, dan zakt dat gewicht weer. Ook zorgt het stresshormoon voor een hang naar calorierijk eten, vet of zoet dus. Sterker, er zijn aanwijzingen dat ernstig overgewicht op zijn beurt weer voor meer cortisol zorgt. "Zo zit je al snel in een vicieuze cirkel."

En er zijn nog medicijnen die gewichtstoename in de hand werken.

"Zoals antidepressiva en antipsychotica, ja. Nu is dat wel goed bekend, artsen die het voorschrijven weten van de bijwerking. Maar er zijn veel meer voorbeelden. Sommige veelgebruikte medicatie tegen hoge bloeddruk, allergie of diabetes bijvoorbeeld.

We vinden een sterk verband met toename van de buikomvang en BMI, en bij vrouwen ook nog met hogere bloeddruk, cho­les­te­rol en sui­ker­waar­den

"Eén van mijn patiënten, een jonge vrouw, kwam in luttele weken wel twaalf kilo aan in de buikstreek. Ze snapte er niets van, want ze sportte veel en at gezond. Extra vervelend detail: ze was lifestylecoach, en vreesde door haar eigen klandizie niet meer serieus genomen te worden. Wat was er aan de hand? Een jaar daarvoor kampte ze met een scheenbeenvliesontsteking vanwege al dat sporten, en kreeg van de dokter injecties met corticosteroïden. Dat zijn ook hormonen, eigenlijk een soort zusje van stresshormoon cortisol. En net als cortisol stimuleert het de aanmaak van buikvet. Soms moet je dus echt goed naar de verhalen luisteren van mensen, om te weten wat er speelt. Tegen haar zeggen dat ze blijkbaar haar best niet goed doet met diëten, heeft namelijk totaal geen zin. Werkt demotiverend."

Subtiele valkuilen

Over de obesitas in de hand werkende corticosteroïden is het laatste woord misschien nog niet gezegd, als je Van Rossum zo hoort. Recent ontdekte ze met haar vakgroep dat liefst 10 procent van de Nederlanders ze weleens gebruikt. Ze zitten namelijk overal in: van de pufjes die astmapatiënten dagelijks gebruiken tot huid-crèmes tegen eczeem en neussprays. Dat zou geen punt zijn: die dingen werken lokaal, is het hardnekkige idee. Maar volgens Van Rossum klopt dat niet - een deel van de medicijnen eindigt net zo goed in het maag-darmkanaal of komt in de bloedbaan.

"We vinden een sterk verband met toename van de buikomvang en BMI, en bij vrouwen ook nog met hogere bloeddruk, cholesterol- en suikerwaarden. We onderzoeken nu of de mensen die de corticosteroïden nú gebruiken over vijf jaar ook zwaarder zijn. Het zou in theorie nog kunnen dat juist mensen die al zwaar wáren de middeltjes gebruiken."

Er zijn veel van dit soort subtiele valkuilen voor afvallend Nederland, en artsen zouden die van buiten moeten kennen, betoogt Van Rossum. "Gelukkig vinden zij dat zelf ook. Uit onderzoek bleek dat 80 procent van de co-assistenten en artsen meer wil leren over voeding, leefstijladviezen en het herkennen van onderliggende oorzaken."

Wat helpt wél?

Afvallen moet je volgens Van Rossum niet zien als een kortdurend 'kuurtje'. De instelling moet voor de rest van het leven omgegooid. Vaste gewoontes als standaard een koekjes bij de koffie moeten doorbroken, en nieuwe - zoals alleen koffie, thee en water drinken - aangeleerd.

Gedragsverandering gaat het best als het met deskundige begeleiding gebeurt. De patiënt traint dan om zijn gedachten en gewoonten onder controle te krijgen. cognitieve gedragstherapie, heet dat.

Wat helpt niet tegen overgewicht?

Daarover kan Liesbeth van Rossum duidelijk zijn: crash-diëten. "Natuurlijk val je af als je een tijdje stevig lijnt. Maar je lichaam zet zich na een paar weken in de spaarstand, slaat eten sneller op als vet."

"De hormoonhuishouding die zich met eten en een verzadigd gevoel bemoeit, slaat op hol. Dus komt dat gewicht weer keihard terug, vaak tot boven het punt waarop iemand begon te lijnen. Dan pakt zo iemand een ander dieet, en begint alles opnieuw."

Cadeautje

Verras je familie of vrienden met hun eigen persoonlijke nieuwssite, gebaseerd op een selectie van hun favoriete onderwerpen. Bekijk hier een voorbeeld van de uitnodiging.