‘Wie kritisch is, zit niet meteen in één kamp met Trump of Willem Engel’

Al in april plaatste filosoof en voormalig arts Marli Huijer vraagtekens bij de ‘intelligente lockdown’. Ze werd één van de gezichten van het ‘tegengeluid’, en belandde daarmee – ongevraagd – in het kamp der virusontkenners en complotdenkers. Toch is haar kritiek nog altijd onverminderd groot: ‘Misschien duurt het nog jaren, weten wij veel.’
Marli Huijer.

Tijdens de persconferentie afgelopen dinsdag bleef voormalig Denker des Vaderlands Marli Huijer (65) hangen bij de spreekwoordelijke hamer. Omdat Nietzsche, ‘de filosoof met de hamer’, juist gruwde van het menselijk – lees: christelijk – onvermogen om te gaan met het noodlot, de dood, pijn en gebreken. Ironisch dus, vond Huijer, dat Rutte net die metafoor koos voor het tegenovergestelde.

De hamer leek bedoeld als metafoor om het virus plat te slaan.

‘Er zit natuurlijk een krachtige heroïek in het slaan met een sloophamer. Heel masculien. Even met de hamer slaan en dan komt het weer goed. Maar dat weten we helemaal niet. Bovendien: je kan een virus niet met een hamer platslaan.’

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Het doet pijn, maar het is de enige manier, zei de premier over de nieuwe gedeeltelijke lockdown. Wat dacht u?

‘Het is een keuze. Geen keuze op basis van een visie, of de lange termijn. Er ligt geen overweging aan ten grondslag over de vraag wat een goed leven is. De maatregelen komen voort uit praktische afwegingen: wat kan het zorgsysteem aan. Getallen, data: hoeveel besmettingen, hoeveel ic-bedden. Alsof data ons alles vertellen. Data en feiten zijn neutraal, het is de interpretatie die maakt welke waarde we eraan toekennen. Met de cijfers van nu waren we in mei juist opgelucht, toen hadden we geen testcijfers. De hoeveelheid bezette ic-bedden was gelijk.

‘Ik vraag me echt af of dit de goede manier is om te reageren op een virus. Wie zegt dat het virus niet nog jarenlang onder ons zal zijn. Misschien gaat het wel nooit weg. Stel dat het nog drie jaar rondgaat, dan kunnen we deze maatregelen toch niet volhouden?

‘Het RIVM is pas in 2009 begonnen de sterftecijfers in kaart te brengen, zodat we weten of de sterftecijfers binnen onze zelfgestelde grenzen van ‘normaal’ vallen. Het zou ons leven onbezorgder moeten maken. Het omgekeerde is gebeurd.

‘De paradox van het onbezorgde leven is: hoe minder gevaar het leven kent en hoe meer zorgen er zijn weggenomen, des te slechter we met de dreiging van gevaar kunnen omgaan. Dat is wat je nu ziet, de onzekerheid maakt ons angstig, panisch.’

Huijer werd, nadat ze begin april, kort na het sluiten van de scholen, in diverse media haar kritiek had geuit op het Nederlandse overheidsbeleid: het tegengeluid van de ‘intelligente lockdown’. Ze wees op de culturele en geestelijke kaalslag, op hoe de sociale cohesie te lijden zou krijgen en de impact van de maatregelen op het leven van jonge mensen.

‘Uiteindelijk kunnen we er niet omheen dat doodgaan bij het leven hoort. Het lijkt alsof we dat niet langer accepteren’, zei ze in de Volkskrant. In haar ogen sloeg de overheid een belangrijke vraag over: de vraag op hoeveel levensjaren we recht menen te hebben, en welke offers we daarvoor bereid zijn te brengen.

U werd een boegbeeld voor aanhangers van Viruswaanzin of De Andere Krant. Hoe vindt u dat u in de complothoek belandde?

‘Filosofie is niets anders dan kritisch denken. De filosoof is de luis in de pels, die moet blijven jeuken – dat was in de tijd van Socrates al zo. Ik vertegenwoordig niet een bepaalde groep. Dat is het grote verschil tussen een politicus en filosoof. Ik spreek met andere filosofen, om te reflecteren op mijn denken en argumentatie. Daarom zeg ik tegen vrijwel geen enkel medium nee. Behalve als ik het idee heb dat ik gebruikt word voor het standpunt van een ander.

‘Ik heb wel moeten uitkijken dat ik niet zou stoppen met het kritische geluid, omdat ik in een bepaalde hoek werd gedrukt. Als filosoof en schrijver weet ik ook: zodra jij je woorden loslaat en ze de wereld ingaan, heb je er geen controle meer over. Dan kan het gebeuren dat mensen ze gebruiken op een manier die jij nooit hebt gewild. Er wordt een politiek frame gelegd over iets wat eigenlijk een zoektocht naar kennis is. Dat vertroebelt het gesprek over wat we willen als samenleving.’

Mensen die kritiek op de overheidsmaatregelen hebben, zeggen soms: maar ik ben geen Willem Engel, hoor. Heeft u die neiging ook?

‘Het is funest om mensen weg te zetten als gek, irrationeel of dom. Alsof we niet naar de dansleraar of de influencer zouden hoeven luisteren. Daarmee demp je het kritische geluid, maak je de pluriformiteit monddood. Rationaliteit kan alleen overwinnen bij gunste van vragen – álle vragen. Kritisch denken is iets wat iedereen moet doen. Wie kritisch is, zit niet meteen in één kamp met Trump of Willem Engel. Ik veronderstel dat Rutte ook kritisch is.

‘Dat er complottheorieën rondgaan, is niet nieuw, dat er mensen zijn met een ongelooflijke hoeveelheid volgers die dat geluid onmiddellijk kunnen horen, wel. Juist nu moeten er uit het gematigde midden meer kritische geluiden komen.

‘Overigens vind ik de onderliggende verlangens van de jongere die zegt ‘ik doe niet meer mee’, heel begrijpelijk en legitiem. Dat is van alle tijden. Waarom probeert de overheid niet op een creatieve manier meer ruimte te geven aan die verlangens, aan de behoefte om van het leven te genieten? Ik maak me zorgen over de generatie tussen de 15 en 25 jaar. Hun hele leven wordt platgelegd, geen aanrakingen, geen bewegingsvrijheid – voor een virus waarvan zij zelf niet ziek worden.’

Begin oktober, vrijdagmiddagborrel in een Utrechts studentenhuis. ©Marcel van den Bergh

Uit solidariteit. Om zij die er wel ziek van worden te beschermen.

‘De formulering: we moeten de ouderen beschermen tegen de virusverspreidende jongeren vind ik niet getuigen van gemeenschapszin. Alsof het belangen zijn die tegenover elkaar staan. Terwijl je zou moeten kijken wat ons gezamenlijk belang is. Wat vinden wij, met elkaar, dat een goed leven is?

‘Is 75 misschien óók een mooie leeftijd om te sterven, een leeftijd waarop we niet nog alles uit de kast moeten halen om het te verlengen? Dat Rutte jongeren uitnodigt om hun eigen belang te verdedigen vind ik niet slim, de vraag die je hun moet stellen is juist: hoe kunnen we ervoor zorgen dat we ouderen en andere mensen met een kwetsbare gezondheid niet besmetten? Neem een metapositie in, denk vanuit een gemeenschappelijk goed.

‘Op zich is het helemaal niet erg dat jonge mensen besmet raken en zo een zekere immuniteit creëren. Het grootste probleem is dat ze ouderen kunnen besmetten. Daar kun je toch creatieve oplossingen voor bedenken? Met quarantaine na een feestje of blokkenschema’s, een signaal waardoor je weet: bij die persoon moet ik niet in de buurt komen. Daar moeten we echt langer over nadenken.’

We zitten wel met het probleem dat de zorg overbelast raakt. Veel zorgpersoneel is nu al wanhopig.

‘Een jaar geleden stond in de Volkskrant een verhaal over de horrorgriep van 2017-2018 die het zorgsysteem op de knieën dwong. Toen was er geen corona en in alle ziekenhuizen riep men: help, wij kunnen dit niet aan.

‘Al in de jaren zeventig beseften we dat er grenzen zitten aan de zorg. We hebben het geld en de mensen niet voor zorg op zo’n hoog niveau. Ook zonder corona is er een probleem: het aantal oudere mensen neemt alleen maar toe. Ondanks vaccins velt ook een gewone griep meer mensen.

‘Je moet dus constateren dat wij niet meer de zorg kunnen bieden die we willen bieden. Dat medewerkers in acute situaties mensen willen redden en die vraag niet stellen is logisch. Dat is ook niet aan hen. Daar moeten wij als maatschappij over praten. De vraag hoe kun je de zorg zo efficiënt en rechtvaardig mogelijk gebruiken – dat is een ethisch-medisch én politiek probleem.’

Zijn er landen waar het in uw ogen beter gaat?

‘We kijken continu naar het buitenland, maar het is meer van hetzelfde. Ik sluit niet uit dat historici zich over 100 jaar afvragen hoe het kon dat de wereld zo in de greep raakte van biopolitiek, van het idee dat we zo lang en gezond mogelijk moeten leven, en andere waarden niet meer aan de orde waren. ‘

U zegt eigenlijk, ook met een lockdown redden we het niet? Met de eerste lockdown hebben we het virus eronder gekregen, zei minister De Jonge.

‘We denken dat alles maakbaar is en dat alles het resultaat is van menselijk handelen, maar dat weten we natuurlijk niet.

‘Het is pas oktober. Stel dat dit voortduurt tot maart, april en dat er pas in de zomer weer bewegingsruimte ontstaat – dat is voor veel mensen niet te overzien. Voor jong én oud. Wat denk je van de mensen die bang zijn om naar buiten te gaan? Je kan denken dat insluiting goed is voor de gezondheid, maar de maatregelen die nu genomen worden hebben ook grote gevolgen voor de gezondheid.

‘Ik zou het reëel vinden als de regering meer zou uitdragen dat we voor een probleem staan dat niet zomaar op te lossen is. Ook niet met een lockdown. De zorg gáát overbelast raken, mensen gáán overlijden. De economische crisis waar we nu op af denderen is zo groot, dat heeft zoveel consequenties, daar moet je vanuit een parapluvisie over nadenken. Want onvrede en machteloosheid zijn een dankbare bodem voor populistische leiders.

‘Dat we nadenken over vragen die dieper gaan dan de praktische vragen zoals hoe kunnen we de zorg op orde houden. Maar de vraag: hoe kun je omgaan met een onzekerheid en oncontroleerbaarheid waar we helemaal niet meer aan gewend zijn, hoe ga je om met het noodlot, pech en geluk. En weet je wat de tragiek is: juist nu zouden we bij elkaar moeten komen om daarover te praten.’

Filosofie als remedie tegen het virus?

‘Een samenleving wordt gedragen door sociale cohesie. De maatregelen en de polarisatie tussen voor- en tegenstanders maakt dat we opgesloten zitten in ons individuele bestaan. Mensen vallen terug op: als ik en mijn naasten het maar overleven. De basis om ons te verplaatsen in die ander verdwijnt. Terwijl we als individu juist floreren bij interactie en het bestaan met de ander.

‘In de afgelopen zeventig jaar tijd hebben we er tien jaar extra levensverwachting bij gekregen. Het zorgt voor een rare paradox, hoe meer levensjaren we erbij krijgen, hoe groter het verlangen om nog langer te leven. Zonder te beseffen dat het ook een paar decennia weer minder kan zijn. In 2040 is twintig procent van de bevolking 70 plus. Elke virusuitbraak in die groep zal grote gevolgen hebben. Na corona zullen andere virussen volgen.’

Wat is volgens u een goed leven?

‘Het leven is een voortdurende waarde-afweging die maakt dat we niet in ons huis blijven zitten maar de wereld vol risico’s betreden, je kan onder een auto komen, van de trap vallen. We gaan relaties aan, terwijl we weten: het kan verdriet veroorzaken. Een risicovrij leven is totaal oninteressant. Niet alleen op individueel maar ook op collectief niveau. Ik ben 65, door mijn werk aan de universiteit begeef ik me grote delen van de tijd onder jonge mensen. Ik vind dat zij er bekaaid vanaf komen. Ze leven een schraal bestaan, alles waar zij fysiek en geestelijk toe in staat zijn, wordt in de kiem gesmoord, dat laat levenslange sporen na. Want het is nog maar de vraag of dit over een aantal maanden voorbij is. Misschien duurt het nog jaren, weten wij veel. Ik vind dat dat niet kan, dát is geen goed leven.’