Ongekende woede in Zuid-Afrika: ‘Wij zijn het probleem, de mannen’

In Zuid-Afrika heeft de moord op een 19-jarige vrouw tot ongekende woede geleid. Ook mannen eisen nu actie.
Vele duizenden vrouwen demonstreerden vorige week in Kaapstad tegen seksueel geweld. Toen president Ramaphosa in zijn toespraak zei dat hij wist wat ze doormaakten, werd hij uitgejouwd. ©EPA

Luyanda Gidini (34) weet hoe ­gesprekken over vrouwen onder mannen in Zuid-Afrika vaak gaan. Ook op plekken als de Universiteit van Witwatersrand in Johannesburg, waar hij deze avond kort spreekt. “Alles draait altijd om de vraag met hoeveel vrouwen je naar bed bent geweest”, zegt hij tegen zo’n 120 toehoorders, ongeveer de helft man. “En als een vrouw je afwijst, zeggen vrienden: ‘Man, je had haar gewoon meer moeten pushen’.” Hij laat een stilte vallen. “Elke vrouw kent wel die hand op haar knie tijdens een gesprek, die langzaam via de binnenkant van haar dijen te ver omhoog glijdt. Het is volstrekt normaal geworden in onze ­samenleving dat het ‘nee’ van een vrouw niet echt ‘nee’ is.”

Gidini oogt als een vriendelijke man: iets gedrongen, brilletje op, petje achterstevoren op het hoofd. Hij is accountant, zoals praktisch iedereen in de zaal dat is of daarvoor studeert. De bijeenkomst over (seksueel) geweld tegen vrouwen is georganiseerd door Abasa, een vereniging voor zwarte accountants. Het is een van de praatavonden die in Zuid-Afrika ­momenteel overal, groot en klein, worden georganiseerd na de moord op Uyinene Mrwetyana, die het land diep schokte.

Sommige mannen zwijgen

Mrwetyana was een 19-jarige eerstejaarsstudent film- en mediastudies. Ze verdween op 24 augustus, nadat ze naar een postkantoor in Kaapstad was gegaan om een pakketje op te halen. Een week later werd de baliemedewerker gearresteerd. Hij bekende Mrwetyana, toen de twee alleen waren in het postkantoor, te hebben verkracht. Toen zij terugvocht, sloeg hij haar schedel in, waarschijnlijk met een postweegschaal. Hij deponeerde haar lijk in zijn auto, verbrandde het later en begroef het.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

De moord ontketende een ongekende woede. Vele duizenden vrouwen gingen vorige week in Kaapstad de straat op. Online regende het laaiende reacties onder hashtags als #AmINext en #StopKillingOurGirls. Ook de oudere slogan #MenAreTrash herleefde. Want waarom bleven zoveel mannen opnieuw zo stil? Een veel verspreidde tweet luidde: “Niet alle mannen zijn verkrachters. Sommige zoeken slechts excuses voor verkrachters. Andere vertellen grappen over verkrachting. Weer andere leggen de schuld bij de slachtoffers. En sommige mannen zwijgen.”

Hoe weinig zelfs iemand als president Cyril Ramaphosa van het probleem begrijpt, bleek wel toen hij donderdag tegen al die duizenden vrouwelijke demonstranten in Kaapstad zei: “Ik weet wat jullie doormaken, echt waar.” Hij werd ervoor uitgejouwd. Want Ramaphosa, als man, weet nu juist niet wat ze doormaken.

Huiselijk geweld is de norm

“Zijn vrouwen wel écht vrij in Zuid-Afrika?”, vraagt studente Precious Letiane (18) zich zelfs hardop af op de Abasa-bijeenkomst. “Wat is vrijheid als je altijd met je ogen open moet slapen, als je nooit zeker weet of je weer levend thuiskomt als je de deur uitgaat? Wij vrouwen zijn ­gevangenen in ons eigen land.”

Het probleem van (seksueel) geweld tegen vrouwen is reusachtig in Zuid-Afrika. “We praten nu een uur­tje met elkaar”,  zegt maatschappelijk activist Khaya Sithole (33) halverwege de discussieavond met als thema: ‘Mannen kunnen niet langer zwijgen’. “Volgens het aantal aangiftes zijn er dat uur vijf vrouwen in Zuid-Afrika verkracht. En het ergste is nog: dat cijfer klopt niet eens bij benadering. Want veruit de meeste vrouwen doen geen aangifte. Het zijn er veel meer.”

Zelfs volgens conservatieve schattingen worden in Zuid-Afrika elk jaar een half miljoen vrouwen verkracht. Onderzoek in de provincie KwaZulu-Natal wees dan ook uit dat een kwart van alle Zuid-Afrikaanse mannen aangeeft ooit een vrouw te hebben gedwongen tot seks. Elke acht uur vermoordt in Zuid-Afrika een man een vrouw. Huiselijk geweld is er eerder norm dan uitzondering.

Taalgebruik over en tegen vrouwen

“Veel mannen in Zuid-Afrika hebben hun vader hun moeder zien mishandelen”, geeft Gidini toe. “Ik ook. Doordat wij dit als al baby zagen, is geweld tegen vrouwen in ons denken genormaliseerd. Hoe veranderen we dat? Zelf heb ik een prachtige dochter en zoon. Mijn zoon moet in de allereerste plaats zien dat ik zijn zusje en zijn moeder met respect ­behandel. Ik ben zijn eerste referentiepunt. We hebben het te veel over wat vrouwen moeten doen om seksueel geweld te voorkomen, hoe zij zich moeten gedragen en kleden om minder risico te lopen. Maar vrouwen zijn niet het probleem. Het probleem zijn wij: mannen.”

Sithole is dat met hem eens. “Mannen denken vaak: nee, mijn ­eigen vrienden doen zoiets niet. Maar dat komt doordat wij er nooit met elkaar over praten. Wij mannen moeten elkaar op ons vrouwonvriendelijk gedrag gaan aanspreken, op de ongelijke rolpatronen tussen mannen en vrouwen in onze cultuur. En zeker ook op iets basaals als ons taalgebruik over en tegen vrouwen. Dan nog duurt het misschien wel honderd jaar voordat er fundamenteel iets is veranderd. Je moet ergens een begin maken.”

Lees ook
‘Als je vijf keer wordt verkracht, heb je geen identiteit meer’

In Zuid-Afrika wordt naar schatting elke minuut een vrouw verkracht. Correspondent Niels Posthumus sprak in een tweeluik voor Trouw met slachtoffer en dader. Lulu King werd vijf keer in haar leven verkrachtDumisani Rebombo nam deel aan een groepsverkrachting.