NSB’er uit Zwolle verraadde Joodse overburen en kocht hun huis voor een prikkie

Hij verraadt zijn eigen Joodse overbuurman en koopt vervolgens de leeggekomen woning. Voor een prikkie. De Zwolse fietshandelaar Johan Geerink, fanatiek NSB-lid, blijkt financieel zwaar te profiteren van de arrestaties van Joodse stadgenoten. Datajournalist Thomas Mulder van Pointer dook in de Zwolse handel in van Joden onteigend vastgoed.
Dit pand in de Luttekestraat in Zwolle, waar tegenwoordig een juwelier zit, draagt een heftige geschiedenis met zich mee. ©Frans Paalman

We schrijven 6 juli 1942, midden in de Tweede Wereldoorlog. Het is avond en dus stil op de Luttekestraat in Zwolle. De avondklok geldt. Toch schuifelt de Zwolse Jood Izaac de Leeuwe naar buiten, zonder te kunnen bevroeden dat het zijn dood wordt. En dat allemaal doordat zijn overbuurvrouw op hetzelfde moment naar buiten kijkt.

Zij, mevrouw Geerink-Austein, ziet De Leeuwe de deur uitstappen die avond. Hardop vraagt ze aan haar man: ‘Wat zou die Jood van plan zijn?’. Die ene vraag tekent het doodsvonnis van De Leeuwe. Want haar man is Johan Geerink. Fietsenhandelaar, maar ook fanatiek NSB-lid en antisemiet. 

Geerink volgt zijn overbuurman die avond, ziet ’m naar binnen gaan bij Sassenstraat 3, waarschuwt de commissaris-majoor van de politie. Later die avond worden op dat adres vijf  joodse mannen aangehouden. Waaronder De Leeuwe, die nooit meer terugkeert in de Luttekestraat. 

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Na te zijn verraden door zijn overbuurman, wordt De Leeuwe gedeporteerd naar het concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk. Dat overleeft hij niet. Zijn huis komt na zijn arrestatie leeg te staan. Dan meldt overbuurman Geerink zich weer. Hij koopt het pand over van de Duitse bezetter voor 9000 gulden, ver onder de marktwaarde. En dat doet hij niet één keer; met tien goedkoop aangekochte panden (onder andere Brederostraat 1, Koestraat 15, Ossenmarkt 18) is Geerink de grootste vastgoedprofiteur in Zwolle van het verdwijnen van joodse families. Een profiteur van gruweldaden. 

Onderzoek Pointer

Het verhaal van Geerink is naar boven gekomen na archiefonderzoek door datajournalisten van Pointer (KRO-NCRV). Zij doken in de Verkaufsbücher van de Duitsers. De administratie van de verkopen van onteigende panden, veelal van weggevoerde Joden. Thomas Mulder, datajournalist en voormalig journalistiekstudent op Windesheim, dook specifiek in de Zwolse gegevens.

,,Ik kom uit Elburg, woonde in Zwolle, studeerde hier, ben PEC-supporter. Dus in die grote bult landelijke gegevens, zocht ik gelijk naar herkenningspunten; Zwolle. Van elk pand weet ik direct waar het ongeveer is. En toen ik zag dat Geerink 10 van de in totaal 78 geroofde panden in Zwolle had gekocht, had ik direct iets van: hier zit een verhaal in.’’

Thomas Mulder (Pointer) ©Pointer

De zoektocht leidde Mulder langs het Historisch Centrum Overijssel en het Nationaal Archief. Op die laatste plek kreeg hij twee weken geleden het strafdossier van Geerink te zien. ,,Dat was zo bizar. Ik zat met open ogen te kijken. Ik verwachtte ongeveer alleen een uitspraak van een rechter, maar alle getuigenverslagen stonden erin.’’ 

Ik hoorde dat mijn perceel door de Nie­der­län­di­sche Grundstücks­ver­wal­tung te ’s Gravenhage was verkocht aan Geerink. Ik heb daar geen toestemming voor gegeven

Arthur Troostwijk

Zo leest hij een verklaring van de joodse koopman Arthur Troostwijk, die na ondergedoken te hebben gezeten terugkeerde in Zwolle. ‘Ik hoorde dat mijn perceel door de Niederländische Grundstücksverwaltung te ’s Gravenhage was verkocht aan Geerink. Ik heb daar geen toestemming voor gegeven’. En zo zijn er meer Joden die na de bevrijding constateren dat Geerink er met hun huis vandoor is gegaan.

‘Verwerpelijk’

NSB’er Geerink wordt na de Tweede Wereldoorlog veroordeeld tot 6,5 jaar gevangenisstraf voor zijn misdaden tijdens de Duitse bezetting. De huizen die hij opkocht worden ingenomen. Mulder: ,,Het is ook niet zo dat hij ‘gewoon een slimme handelaar’ was. Hij verraadde dus zelf Joden, kocht de geroofde huizen ver onder de marktprijs en met dat geld konden de Duitsers de transporten naar onder andere Auschwitz financieren. Heel verwerpelijk.’’

Twijfels over openbaren

Toch kende Mulder met zijn collega's wel even twijfel over het volledig noemen van de naam van de Zwolse fietshandelaar. ,,Bij enkele andere verhalen doen we dat niet, bijvoorbeeld omdat er geen veroordeling is geweest. Maar hier was het bewijs overweldigend.’’ 

Stel je staat in schoenen van zijn dochters en je leest dit verhaal over je vader. Dat ie een ver­schrik­ke­lij­ke NSB’er was

Thomas Mulder

Hij heeft nog geprobeerd om nabestaanden van Geerink te bereiken, maar wist ze niet te vinden. ,,Het is niet zomaar wat. Stel je staat in schoenen van zijn dochters en je leest dit verhaal over je vader. Dat-ie een verschrikkelijke NSB’er was. Daar hebben we op de redactie veel over gediscussieerd. Maar hij is veroordeeld en we willen dit verhaal vertellen. Het laat een andere kant zien van de oorlog en biedt ook een ander perspectief bij ons dossier over de Verkaufsbücher. Dat van de opkoper.’’

Veroordeling Johan Geerink ©Overijsselsch Dagblad (via Thomas Mulder)

Op 5 mei 1965 overlijdt Johan Geerink in Amsterdam. 

Juwelierszaak

In het pand aan Luttekestraat 40 zit tegenwoordig een juwelierszaak. Niets herinnert aan het gruwelijke verraad dat hier plaatsvond. Althans. Bijna niets. Wie bij het binnengaan van de juwelier de blik naar beneden werpt, ziet drie glanzende steentjes. 

Fanni de Leeuwe-Grüneberg (11915-1943), Eveline Martha de Leeuwe (1936-1943) en op de derde stolperstein het trieste lot van de door Geerink verraden Izaac:

Hier woonde Izaac de Leeuwe
Geb. 1908
Vermoord 27.10.1942
Mauthausen

Stolpersteine voor Luttekestraat 40. Het trieste lot van de verraadde Izaac de Leeuwe in kale cijfers gevat. ©Arnoud de Vries
©Arnoud de Vries

Pointer

Het volledige verhaal van Pointer is te lezen via deze link. Op de website van Pointer staan veel meer producties over de Verkaufsbücher