Niet het GeenStijl-filmpje maar vooral de steeds diepere vertrouwensbreuk met Bos leidde tot Vogelaars val

De gelouterde vakbondsbestuurder werd door PvdA-leider Wouter Bos binnengehaald om het vierde kabinet-Balkenende meer bestuurlijke energie mee te geven. Binnen enkele maanden vochten de twee partijgenoten elkaar de tent uit. Het debacle met cruiseschip SS Rotterdam werd Vogelaars politieke ondergang. Ze vertrok met tegenzin.
Wouter Bos en Ella Vogelaar in 2008. Aan haar politieke val ging een steeds dieper wordende vertrouwensbreuk met partijleider Bos vooraf. ©ANP

Niets beklijft beter dan het beeld van het ongemak, zo blijkt nu het land herinneringen ophaalt aan Ella Vogelaar (1949-2019), die maandag overleed. Een verbeten zwijgende minister, minutenlang weigerend om antwoord te geven op een vraag van GeenStijl-verslaggever Rutger Castricum over de door haar ingehuurde spindoctor – het is een tafereel dat altijd aan Vogelaar is blijven kleven. Ook elf jaar na dato. Een vertekend beeld is het wel, want wellicht droeg de scène bij aan haar politieke val in 2008, maar daar ging toch vooral een steeds dieper wordende vertrouwensbreuk met partijleider Wouter Bos aan vooraf. 

Dat conflict vond volgens betrokkenen zijn oorsprong in de strikte beslotenheid van de kabinetsformatie van 2007. In de afzondering van het Friese Beetsterzwaag timmerden Jan Peter Balkende, Wouter Bos en André Rouvoet namens CDA, PvdA en ChristenUnie aan hun coalitie. Pas toen het regeerakkoord al getekend was, bleken ze wat dingen over het hoofd te hebben gezien. Met stip op één: de zojuist door Bos als ‘powerhouse’ binnengehaalde projectminister Ella Vogelaar moest aan haar klus op Wonen, Wijken en Integratie beginnen met een gat van ruim 400 miljoen euro in haar begroting. Geen prettige start voor iemand die de opdracht heeft om zo snel mogelijk zichtbare verbeteringen tot stand te brengen in de veertig meest problematische wijken van het land. 

Gelouterd vakbondsbestuurder

Ze arriveerde op het Binnenhof als gelouterd vakbondsbestuurder. Via het voorzitterschap van de onderwijsbond werd ze vicevoorzitter van de FNV-vakcentrale en in 1997 de gedoodverfde nieuwe voorzitter, totdat ze Lodewijk de Waal voor zich moest dulden. Daarna was ze onder meer commissaris van de Nederlandse Unilever-bedrijven en voorzitter van de brancheorganisatie van reïntegratiebedrijven. 

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Als minister was ze Bos’ persoonlijke keus, overtuigd als hij was dat haar bestuurlijke energie de nodige begeestering  zou kunnen blazen in het zo moeizaam tot stand gekomen kabinet. Hij vond het zelf spoedig een van zijn grootste vergissingen. Vogelaar bleek de souplesse te missen om zich overtuigend staande te houden in het ingewikkelde politieke krachtenveld van pers, partijgenoten, coalitiefracties en haar eigen ambtenaren. Er waren moeizame Kamerdebatten, ongelukkige mediaoptredens, dagelijkse ergernissen op het departement en opeenvolgende botsingen met haar partijleider.

Met hem had ze misschien wat langer over het integratiebeleid moeten praten voordat ze ja zei tegen de klus. Terwijl Bos in die jaren na de Fortuynrevolte druk was om het integratiestandpunt van de PvdA te verstevigen, leek Vogelaar vanaf dag één vastbesloten om juist te breken met de erfenis van haar VVD-voorganger op de post, ‘ijzeren Rita’ Verdonk. Wat ze vond van boerka’s op straat, was een van de eerste vragen die ze kreeg op tv. ‘Geen probleem’, zei Vogelaar, waarmee ze meteen een deel van haar eigen partij van zich vervreemdde. Haar voorspelling dat Nederland op termijn een land met een joods-christelijke-islamitische traditie zou worden, maakte haar tot kop van Jut in het rechterdeel van de Kamer. 

Het mondde uit in een publiekelijk uitgevochten strijd met Bos. Haar uitspraak dat het integratiedebat uit de sfeer van de polarisatie moest worden gehaald, werd gevolgd door een Volkskrant-interview met Bos waarin hij juist pleitte voor een hardere, confronterende toon in het integratiedebat. Het was een van de keren dat Vogelaar zich geschoffeerd voelde, blikte ze later terug in haar boek Twintig maanden knettergek (verwijzend naar een belediging door Geert Wilders). En wat Wouter me flikte op het partijcongres, toen hij integratie bombardeerde tot belangrijkste thema en daarbij wel  Marcouch en Aboutaleb, maar niet zijn eigen minister van Integratie noemde. Op die momenten moest ik wel signalen afgeven om zelf geloofwaardig te blijven.’

Vleugellam

Het financiële probleem rond de Vogelaarwijken liep daar dwars doorheen. Het met trots gepresenteerde resultaat van Vogelaars maandenlange onderhandelingen met de woningcorporaties werd door Bos genadeloos van tafel geveegd. Ze moest haar werk overdoen. Toen er alsnog een akkoord kwam, bleken de afspraken bij nader inzien boterzacht en was er eigenlijk helemaal geen nieuw geld beschikbaar voor Vogelaars megaproject. De minister bleek vleugellam. 

In haar boek verhaalde ze over de stekelige brieven die Bos en zij elkaar in 2008 schreven. ‘Ik heb het helemaal met je gehad’, vertrouwde Bos haar al in april toe. ‘Ik heb niet de indruk dat je je realiseert hoe precair je eigen positie in de partij is.’ Toen duurde het nog een half jaar voordat haar falende toezicht op de potsierlijk uit de hand gelopen renovatie van het voormalige cruiseschip SS Rotterdam (van 6 miljoen liep de rekening op naar 200 miljoen) haar het laatste duwtje gaf.

En dat filmpje dat iedereen zich nu nog herinnert? Daar was ze in 2009 al overheen, toen Castricum ook bij haar boekpresentatie was. Ze wees het publiek zelf op zijn aanwezigheid, lachend: ‘Ik heb net geoefend met hem! En nu ging het heel goed!’