Nep echt - De foefjes van reality- tv-makers

spannende tv - Twintig jaar na het eerste seizoen van 'Big Brother' stikt het van de reality-shows op tv. Maar reality? Met de werkelijkheid hebben die formats weinig te maken. Welke trucs gebruiken de makers om het publiek te neppen?
©Suzan Hijink

Vijfsterrenvakantie hier, hoor", riep voormalig Miss Nederland Kim Kötter uit. 'Expeditie Robinson' begon vorige week met sterren, onheilspellende muziekjes en gelikte beelden van tropische stranden. Tussenshots van krioelende mieren werden afgewisseld met beelden van eerste irritaties binnen het clubje survivalaars. "Genegeerd worden door de helft van de groep", vertrouwde catwalkcoach Mariana Verkerk de camera tijdens een onderonsje toe, "daar word ik helemaal niet goed van."

Heel even leek het een tikkeltje saai te worden, toen de groepen traditiegetrouw hannesten met het bouwen van hun hutten. Maar lang duurde het geknok met stokken en knopen niet. De makers bleken iets nieuws te hebben bedacht: twee oud-winnaars met taart kwamen de stakkers een handje helpen.

Wat een verschil met de eerste reeks van 'Big Brother' twintig jaar geleden, waarin de deelnemers urenlang helemaal niets bijzonders deden.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

"Reality-tv is volwassen geworden", ziet Linda Duits, verbonden aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in populaire cultuur. "Makers zijn beter geworden in het toepassen van trucjes om de programma's boeiender te maken. En daar draait het natuurlijk om, spannende tv. Reality-tv is de meest misleidende naam die er is."

Het genre is per definitie onnatuurlijk, alleen al omdat er camera's draaien. "Het enige dat áltijd echt is, zijn de emoties van de hoofdpersonen", stelt Maarten Reesink, televisiewetenschapper en schrijver van meerdere boeken over het genre. "Dat is de essentie van reality-tv. Van 'Temptation Island' tot 'We zijn er bijna!', reality gaat over echte mensen met echte emoties. Maar de omstandigheden waarin zij verkeren, zijn artificieel."

Beschuldigingen van manipulatie worden door de producenten fel ontkend. Maar wat er wél gebeurt op de set blijft onduidelijk. Journalisten zijn er doorgaans niet welkom en makers zwijgen over de draaiboeken en scripts waarop hun shows zijn gebaseerd. Duits en Reesink analyseren de foefjes die reality-tv-makers gebruiken om de emoties van kandidaat en kijker op te poken.

1 Setting - Een zwembad en veel alcohol

Een onbewoond eiland of een heet strand: locaties zijn cruciaal. Zo wordt 'Temptation Island', een programma waarin vier koppels hun relatie testen door zich bijna twee weken lang los van elkaar te omringen door singles, de zogeheten 'verleiders', opgenomen in Thailand. In luxe resorts moeten de deelnemers allerlei spelletjes doen. Vaste prik in het programma zijn massages van verleiders, wet-T-shirt-wedstrijden en andere activiteiten die lichamelijk contact en blote huid eisen. Ook leiden de tropische temperaturen automatisch tot zwierige zomerjurkjes en korte broeken.

En bij het zwembad is een bar, waar de deelnemers de hele dag door biertjes, mojito's en rum-cola's kunnen drinken. Met wat alcohol in het bloed, zo weten de programmamakers, wordt het vlees sneller zwak. En zullen de kandidaten moeilijker de verleiding om vreemd te gaan kunnen weerstaan.

"Drank is een beproefd recept voor realitymakers", stelt Duits. "Daarvan knapt de sfeer op. Met alcohol op worden mensen wat losser, emotioneler en loslippig." Ook bij de eerste 'Big Brother' ging er weleens een krat bier naar binnen als het wat te saai werd.

Settings kunnen zo bijzonder zijn, zegt Reesink, dat je als maker niet veel hoeft te doen om de emoties op te poken. "Denk ook aan 'Expeditie Robinson'. Daarin wordt helemaal niet zo veel gemanipuleerd. Wanneer je mensen naar een afgelegen eiland brengt en ze vertelt dat ze hun eigen eten moeten verzamelen, je ze eigenlijk uithongert dus, dan ontstaat er vanzelf conflict."

2 Casting - Gezocht: heethoofd en dramaqueen

Een realityshow valt of staat met de keuze van kandidaten. "Veel van die series mogen draaien om gewone mensen, ze moeten het wel goed doen op camera natuurlijk." Duits noemt Sterretje, Matsoe Matsoe en Jokertje uit 'Oh Oh Cherso'. "Die mannen kunnen in plat Haags leuke grapjes maken. Daarop worden ze geselecteerd, omdat kijkers daar gegarandeerd van smullen."

Op feesten, op straat of via castingbureaus zoeken producenten naar kandidaten. "Omdat makers uit zijn op botsingen, kiezen ze voor contrasterende types, sympathieke en onsympathieke karakters. Zo zie je in 'Holland's Next Topmodel' vaak een heethoofd, een dramaqueen en een moederskindje." De gewenste 'personages' zijn al van tevoren vastgelegd in het draaiboek.

Draaien de camera's eenmaal, dan zorgen de makers ervoor dat de kandidaten zich precies zo gedragen als de types die hen zijn toebedeeld. Is een van de potentiële modellen dol op haar lange lokken? Dan knippen ze die af. Houdt de deelnemer niet van kaas? Dan staat dat op haar menu.

Het gros van de reality-programma's kent 'biechtmomenten', waarin de kandidaten vertellen over bepaalde gebeurtenissen, als een opdracht of een hoogtepunt van die dag. "Maar de redacteur die tegenover hen zit, zie je niet", zegt Duits. "Als er spanningen zijn tussen Kim en Laura, kan die gaan stoken. 'Hoe voelde dat, toen zij jou niet koos voor haar team?' Of: 'Lullig hè, wat Kim vanmiddag zei?' Zo kun je ruzies creëren en mensen aan het huilen maken."

Ook later duwen de producenten de deelnemers in een hokje. "Een van mijn oud-studenten werd in 'Expeditie Robinson' neergezet als een enorme verleidster", aldus Reesink. "Maar dat klopte helemaal niet, vertelde ze me na afloop, de andere kandidaten hadden haar zelfs een ijskonijn genoemd. Toch belandden in de uitzending enkel de momenten waarop ze net een arm om een man heen sloeg."

Maar pas op, waarschuwt de reality-expert, de deelnemers maken daar ook gebruik van. Zij hebben inmiddels in de smiezen hoe televisie werkt en weten wat ze moeten doen om zich geliefd te maken bij de producenten, zich in de kijker te spelen en beroemd te worden.

Neem Britt Dekker uit Purmerend. In 2011 won zij het programma 'Echte meisjes in de jungle', waarin zij opviel door haar platte accent en haar uitspraken. "Ik kan 30.000 euro winnen, dat is dus bijna een miljoen!" Co-los-seum? "Nooit van gehoord." Maar is deze dame, die haar havo-diploma haalde, daadwerkelijk oliedom? Of was het strategie? De serie leidde tot een eigen kledinglijn voor Dekker, een populair paardenvlog en presentatieklussen op tv. Dekker schopte het zelfs tot tafeldame bij 'De Wereld Draait Door'.

Ook Terror Jaap, de eerste winnaar van 'De Gouden Kooi' deed dat slim, zegt Reesink. "Hij kende het spel tussen maker en deelnemer. Al van te voren had hij goed nagedacht over het personage dat hij neer moest zetten om dat prijzengeld te winnen. Later onthulde hij in interviews dat hij echt niet zo'n extreme treiteraar was, maar gewoon wist hoe tv werkt."

3 Montage - Fruitkweker wordt Geile Geert

Makers hebben de macht over de montage. Neem kijkcijferkanon 'Chateau Meiland'. Dat programma, over een familie die een bed & breakfast heeft in Frankrijk, wordt één keer per week uitgezonden. Het is een samenvatting van de uren aan materiaal dat de makers hebben gedraaid, een gemonteerde versie van de werkelijkheid.

"En dus per definitie niet echt", aldus Duits. "De makers selecteren de beelden en kunnen knippen en plakken. Soms wordt de chronologie van gebeurtenissen veranderd om het gewenste verhaal te kunnen vertellen." Ergens een sluw lachje onder zetten, bijvoorbeeld, terwijl de persoon op een heel ander moment geniepig keek. Ook met de muziek kunnen makers sturen.

Vaak worden bepaalde fragmenten snel achter elkaar gemonteerd zodat een personage kan worden neergezet. Zo werd een groente- en fruitkweker uit 'Boer zoekt vrouw' gebombardeerd tot Geile Geert nadat de makers alle liefkozend bedoelde opmerkingen en gedragingen van de man achter elkaar hadden uitgezonden.

En deed dit jaar 'Heel Holland Bakt'-deelneemster Maroeska Metz haar beklag in 'Jinek' en Het Parool. Ze beschuldigde de makers van manipulatieve montage. Omdat de producenten haar hadden neergezet als onsympathiek, zo stelde ze, kreeg ze veel kritiek van kijkers.

Een andere manipulatietechniek is nadraaien. "In series waarin iemand wordt gevolgd, zoals 'Roy Donders: stylist van het zuiden', worden de hoofdpersonen niet non-stop gefilmd. Dat zou veel te duur zijn. Nee, de cameraploeg neemt Roys agenda door en komt alleen wanneer er iets staat te gebeuren. Of ze creëren zelf een hoogtepunt, door zijn vrienden uit te nodigen."

Gebeurt er iets spannends dat de producenten per ongeluk missen, dan wordt het nog eens nagedaan met camera's. "Stel, Roy wordt plots door de Jumbo gebeld met het nieuws dat zijn huispakken in de winkels liggen. Dat is belangrijk voor het verloop van het programma. Dan spelen ze dat belangrijke moment natuurlijk nog even na."

Trouw werpt in een korte serie licht op reality-tv. Volgende week dinsdag: Deelnemers hopen dat programma's als 'Temptation Island' en 'Expeditie Robinson' hun carrière vooruit helpen. Lukt dat?

televisieMakers als poppenspelers

Over hun werk houden reality-makers doorgaans hun mond dicht. Barbara Kuipers is een uitzondering. Zij schreef in 2011 het boek 'Niet te filmen', over haar ervaringen als verslaggever van programma's als 'Dames in de dop', 'Peking Express' en 'Temptation Island'.

Kuipers: "Ik had al gauw door dat wat achter de schermen gebeurde hilarischer was dan de uitzendingen zelf." Het is een roman, benadrukt ze, maar wel gebaseerd op haar eigen belevenissen.

"Als crewmember word je een soort poppenspeler. Aan ons de taak om een verhaal te creëren dat het goed doet op televisie, om emoties op beeld te krijgen. Dat is steeds moeilijker, want de kijker raakt gewend aan een format en heeft steeds meer prikkels nodig om het spannend te blijven vinden. Ruzies, seks, verdriet: het moest telkens heftiger.

"Ik moest ervoor zorgen dat het script in de zogeheten productiebijbel werkelijkheid werd. Van te voren was geanalyseerd wie met wie zou botsen, wie er vreemd zou gaan, zelfs wie het programma uiteindelijk zou winnen. Tuurlijk, soms werd er van het scenario afgeweken, maar vaak bleek na afloop dat zo'n zeventig procent klopte.

"De kandidaten worden uitgebreid gescreend, zodat je als maker kunt voorspellen hoe mensen op bepaalde omstandigheden reageren. Vervolgens kun je de deelnemers sturen door het creëren van situaties. Wisten we dat iemand een zwak had voor lange mannen? Dan vlogen we zo'n verleider in.

"Een raar proces. In die zes jaar werd ik steeds bedrevener in het stellen van de juiste vragen en het creëren van situaties. Niet dat ik er iets uithaalde wat er niet in zat, de deelnemers waren geen acteurs en wisten niet wat de makers van plan waren. Maar ik bepaalde wel wanneer die emotie eruit kwam.

"Als je een paar mooie quotes had gescoord, of shots van twee mensen die stiekem zoenden in de bosjes, had je een goede dag. Wanneer je zestien uur staat te filmen, wil je natuurlijk wel dat jouw beelden de uitzending halen. Het draaitempo ligt hoog bij dat soort programma's en je wil als freelancer ook opnieuw gevraagd worden voor een klus. Toch ben ik nooit mijn eigen grenzen over gegaan.

"Wat ik wel gezegd wil hebben, is dat je niet alle reality over een kam kunt scheren. Al zo'n negen jaar maak ik programma's als 'Grenzeloos verliefd', 'Ik vertrek' en 'Eindelijk thuis'. Ook reality, maar die zitten heel anders in elkaar. Daarin worden geen spelletjes georganiseerd, geven we nooit alcohol aan de kandidaten en mogen zij de beelden voor de uitzending bekijken. Die series zijn ethischer dan bijvoorbeeld 'Temptation Island'."

Relletje rond makers 'Chateau Meiland'

Huh? Het is toch zeker geen soap? Kijkers van het razend populaire reality-programma 'Chateau Meiland' reageerden vorige week verbolgen toen bleek dat Talpa zich had bemoeid met het wel en wee van de hoofdpersonen. Het programma gaat over een familie die een hotel runt in Frankrijk, maar heimwee, haar gezondheid en hoogoplopende irritaties hadden 'huisvriendin' Caroline doen besluiten terug te keren naar Nederland. Maar het productiebedrijf van John de Mol zond haar weer terug naar Frankrijk. "Caroline moest terug en maakt de serie af", aldus een woordvoerder. Ze moet 'haar verhaallijn' afronden.