Na de bestorming van het Capitool: wordt de boze burger in Nederland ook gewelddadig?

Is met de bestorming van het Capitool ook het hek van de dam voor boze burgers in Nederland? Of blijft het hier bij een ingeramde deur van een provinciehuis en bedreigingen op sociale media?
Na het induwen van de deur dringen de boeren naar binnen. ©ANP

Op het bureau van Henk Staghouwer, gedeputeerde voor landbouw in de provincie Groningen, staan twee tractors, van Dinky Toy-formaat. Ze staan er als herinnering aan 14 oktober 2019: de dag dat Staghouwer zich diep in het Provinciehuis moet verschuilen omdat boze boeren de voordeur openbreken en naar binnen stormen.

,,We wisten dat ze zouden komen demonstreren vóór het Provinciehuis. We hadden koffie en koek voor ze klaar staan op het plein. Maar het liep een beetje uit de hand”, zegt Staghouwer nu, met gevoel voor understatement.

Illustratie. ©Mark Reijntjens

Het was voor Nederland een ongekend beeld: boze burgers die met een tractor (een echte, geen Dinky Toy) de poort van een overheidsgebouw eruit rammen en naar binnen dringen omdat ze een democratisch genomen besluit over stikstof van tafel willen. Politieagenten duwden en sloegen de boeren uiteindelijk weer naar buiten. De bebloede kop van een van de agrariërs stond de volgende dag op de voorpagina’s.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Nee, zegt Staghouwer, wat er die dag in Groningen gebeurde is in zijn omvang uiteraard niet te vergelijken met wat er vorige week in het Capitool in Washington gebeurde. Maar ja, ook hij moest terugdenken aan die dag toen hij de beelden uit de VS zag. ,,Want wat er in 2019 is gebeurd is onderdeel uit gaan maken van mijn bestuurlijke werkelijkheid. Je houdt er nu rekening mee dat er dergelijke maatschappelijke onrust kan ontstaan.”

Tekst gaat verder onder de foto's

Boeren hebben de deur van het provinciehuis in Groningen met een tractor open geduwd. ©ANP
De politie heeft de boeren naar buiten geduwd, daarbij is één boer gewond geraakt. ©ANP

Is het een teken van deze tijd dat het in de werkelijkheid van een Groningse gedeputeerde is gekropen dat hij rekening moet houden met geweld? Moeten we het als de nieuwe werkelijkheid nemen dat radicale corona-demonstranten oproepen ‘de Tweede Kamer te bezetten om onze vrijheid terug te nemen’? Zullen we vaker woedende meutes zien die een Capitool bestormen? Is de burger echt zó boos dat hij bloeddorstig wordt?

‘Kleinschaliger, maar grimmiger’

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid beschreef in zijn laatste Dreigingsbeeld dat de boerenprotesten dit jaar ‘kleinschaliger, maar grimmiger zijn’. En ‘onder de gemêleerde activistische bovenlaag van coronademonstranten bestaat een radicale onderstroom met extremistische gedragingen, zoals het belagen van politici en journalisten, het intimideren van politiemensen’. 

Recent werden twee antivirus-demonstranten veroordeeld voor het bedreigen van politici: de een belaagde Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt op het plein voor het parlement. De ander hoopte dat de burgemeester van Utrecht ‘een baksteen in zijn nek zou krijgen'.  Die laatste, de voorman van de actiegroep Nederland in Opstand, was dit weekend weer boos op een burgemeester. Dit keer die van Hilversum, die een demonstratie van de groep voortijdig liet beëindigen omdat de deelnemers zich niet aan de 1,5 meter afstand hielden.

De in de Amerikaanse staat Georgia werkende Nederlandse politicoloog Cas Mudde is niet positief. Hij beschreef in zijn boek The Far Right in 2019 al hoe we zijn overgestapt van de boze burger naar de gewelddadige burger, die het niet langer pikt als hij zijn zin niet krijgt.

Po­pu­lis­ti­sche politici zijn ‘een kleine luid­ruch­ti­ge minderheid gaan neerzetten alsof ze een ge­slacht­of­fer­de, zwijgende meerderheid zouden zijn: het echte volk’

Cas Mudde

En die burger heeft aan legitimiteit gewonnen, zo schreef hij vorige week in een column in The Guardian, doordat populistische politici ‘een kleine luidruchtige minderheid zijn gaan neerzetten alsof ze een geslachtofferde, zwijgende meerderheid zouden zijn: het echte volk’. Hoe krachtiger die beweging werd, hoe banger de mainstream werd zich er tegen uit te spreken, beschrijft Mudde. Het is volgens hem een deel van de verklaring waarom in de VS het Capitool werd bestormd, in Nederland de boerenprotesten zo fel waren en in Duitsland deze zomer een menigte coronademonstranten de Reichstag probeerden binnen te dringen.

Annelien de Dijn, hoogleraar moderne politieke geschiedenis aan de Universiteit Utrecht is minder pessimistisch, althans: over Europa. ,,De boze burger is van alle tijden, daar maak ik me niet zo’n zorgen over. Het gebruik van geweld is afkeurenswaardig, maar demonstreren tegen beleid is een teken van een levende democratie.”

In de VS zijn de voortdurende protesten echter niet gericht tegen het beleid. ,,Daar is het veel fundamenteler dan dat: het is gericht tegen de democratie, tegen het vreedzaam overdragen van de macht. Dit waren geen mensen die het Congres kwamen vragen het beleid bij te stellen, het was niet zomaar een eruptie van emotie, het was een politieke daad.”

De jaren 30?

De Oostenrijks-Amerikaanse acteur en oud-gouverneur van Californië Arnold Schwarzenegger vergeleek in een videoboodschap de bestorming van het Capitool met de Kristallnacht, de nacht waarop Hitlers knokploegen dood en verderf zaaiden in de straten van het Duitsland van de jaren 30. Die vergelijking gaat Mudde en De Dijn te ver.

De Dijn: ,,Ik wil niet bagatelliseren wat er is gebeurd, maar we zitten echt nog niet in de jaren 30.” Ook Mudde zegt: ,,Dit is niet 1930. De overgrote meerderheid van de Amerikanen en Europeanen staan achter de liberale democratie.” Maar hij schrijft ook: ,,Zij zijn de zwijgende meerderheid geworden en worden in toenemende mate verwaarloosd door hun volksvertegenwoordigers.”

De bestorming van het Capitool. ©AFP

Kunnen de antidemocratische rellen in de VS wel als een katalysator werken voor Europa? Wat gebeurt er bij de Nederlandse verkiezingen in maart nu de verkiezingsuitslag in de grootste democratie ter wereld werd betwist en aangevallen, live te zien op CNN en vooral op talloze alternatieve mediakanalen.

Als Mark Rutte hier straks de ver­kie­zin­gen wint, dan zal ook Forum voor Democratie dat niet betwisten

Annelien de Dijn

De Dijn: ,,Het is heel moeilijk te zeggen hoe dit zich verder ontwikkelt. Maar we hebben in Europa echt een heel ander politiek systeem dan in de VS: we hebben veel meer partijen, waardoor de maatschappij minder gepolitiseerd is dan in Amerika. Als Mark Rutte hier straks de verkiezingen wint, dan zal ook Forum voor Democratie dat niet betwisten. En mocht Baudet dat wel doen, dan betwijfel ik ten zeerste of hij evenveel succes zou hebben als Trump om anderen van die fictie te overtuigen.”

Om tenslotte terug te keren naar Groningen: die verscheidenheid in de Nederlandse politiek is ook wat gedeputeerde Staghouwer prijst. ,,We hebben hier in Provinciale Staten twaalf partijen zitten. Dat kan soms ingewikkeld zijn, maar het is ook een corrigerende factor.”

©AFP

Dinky Toys

Het verklaart misschien ook wel de Dinky Toys-tractors op zijn bureau. Die kreeg hij een tijdje na die veelbesproken oktoberdag cadeau, juist van de boerenorganisaties die hadden gedemonstreerd op het plein voor het provinciehuis. Omdat ze toch weer met elkaar verder moesten. ,,We zaten sowieso de dag nadat het gebeurd was weer bij elkaar. Iedereen realiseerde zich dat het te ver was gegaan. Het doet wel iets met je, als bestuurder, dus we hebben een tijdje nodig gehad om elkaar weer goed te kunnen verstaan. Maar ik vind dat dat uiteindelijk goed is gelukt.”

Staghouwer kan er ook wel weer om lachen. ,,Er zijn nu in India boerenprotesten, daar hebben ze ook ingezien dat je tractoren daar goed als middel bij kunt gebruiken. Maar dat zijn wel andere tractors dan die ze hier gebruiken, daar hadden ze de deur van het provinciehuis er niet zomaar mee uitgekregen.”