Met zijn duim bepaalde SS-arts wie bleef leven en wie stierf

auschwitz

Vernietigingskamp Auschwitz was het beruchtste eindstation uit Hitlers moorddadige spoorboekje. Russische soldaten bevrijdden de weinige overlevende gevangenen deze maand 75 jaar geleden. Auschwitz is nu een museum waarvan verbijsterde bezoekers nog altijd stil worden. ,,Onvoorstelbaar dat mensen andere mensen zoiets kunnen aandoen.''
Met een duimbeweging (zie schaduw) beslist een nazi links of rechts: direct de gaskamer of eerst werken. ©Auschwitz Museum

Toen de Russische bevrijders op 27 januari 1945 Auschwitz binnentrokken, was er geen verbroedering tussen juichende soldaten en gevangenen, zoals op de beelden van de bevrijding zoals die maanden later voor de Russische propaganda nog eens werd overgedaan. De eerste Russen waren op hun hoede in deze wereld van doden en schimmen. Waar waren de Duitsers? Liepen de soldaten in een hinderlaag?

Soldaat Ivan Martynoesjkin vertelde zeventig jaar later aan de The Washington Post dat hij eerst alleen 'wat mensen achter prikkeldraad' had ontwaard. Gaandeweg ontdekte hij de realiteit van de grootste nazimoordfabriek. De beulen en bewakers waren een paar dagen eerder gevlucht. Zevenduizend 'lopende lijken' werden aangetroffen en de resten van zeshonderd mensen die op de valreep nog waren vermoord.

Eindeloze droom

De foto van de Auschwitzarts die wijst met zijn duim, maakt indruk op Richard Hakkaart (56) en Ilona Keuris (53). Op de foto onder staan zij met gids Robin Rook bij de poort van het kamp. ©ROBERTO MALDENO E

Primo Levi, die misschien wel het indrukwekkendste boek over het leven in de hel Auschwitz schreef, lijkt in het begin ook nauwelijks oog te hebben voor de bevrijders. Met een vriend begraaft hij een net aan tyfus en roodvonk bezweken lotgenoot, een Hongaar. In diens ultieme delirium mompelde deze stervende man 'jawohl' bij elke ademtocht. 'Gevangen in een laatste, eindeloze droom van onderworpenheid en slavernij', schrijft Levi, die ook noteert hoe een Nederlandse jongen uit zijn barak, ene Lakmaker, een paar weken na de bevrijding alsnog sterft aan ziekte en uitputting. Velen waren er te slecht aan toe om hun bevrijding uitbundig te vieren met de bevrijders.

Rails verbinden Westerbork met Auschwitz. Die van het Nederlandse doorgangskamp wijzen roestig en gebutst naar de hemel, als een loodzware troost. Dat beeld vergeet je niet gauw. Over het spoor werden destijds 107.000 in Nederland wonende joden, Roma en Sinti gedeporteerd, velen naar Auschwitz. Slechts vijfduizend van hen keerden terug. Op het Drentse platteland werden ze in veewagens gepropt, gedeporteerd met wat spulletjes in koffers en vol angst. Ze moesten uitstappen in onbekende plattelanden in Duitsland en, verder naar het oosten, in Polen.

Auschwitz werd het beruchtste eindstation uit Hitlers moorddadige spoorboekje. 1,3 miljoen mensen - voor het overgrote deel Poolse en Hongaarse joden - werden hier vermoord, lees je in een van de expositieruimtes van het concentratiekamp dat een museum werd. Eigenlijk gebeurde dat industriële vergassen vooral iets verderop, in Birkenau (Auschwitz II). De poort van Auschwitz, met het opschrift Arbeit macht frei, werd een gruwelijk logo van de dodenfabriek, maar het spooremplacement in Birkenau blijkt toch de plek waar de meeste bezoekers nog altijd stil van worden. Hier werden mensen naar links of naar rechts gewezen, naar het werkkamp of naar de gaskamer, naar - nog even - leven of naar de dood. De grote zwart-witfoto op de plek waar de scheiding plaatsvond, vergeet je net zo min als die rails in Westerbork: een SS-dokter stuurt mensen met een duimbeweging routineus de dood in. De schaduw van zijn duim zie je op de grond. Een zonnige dag in de hel was het toen de staffotograaf klikte.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

©ROBERTO MALDENO E

Leven en dood

Russische soldaten en bevrijde gevangenen in Auschwitz in 1945. ©Universal Images Group via Getty

Robin Rook (30) heeft het verhaal van die dokter al een paar honderd keer verteld. Hij helpt, onder begeleiding van een erkende gids van Auschwitz, bij de Nederlandstalige rondleidingen van Museum Auschwitz. Rook brengt de boodschap over en zet eigen accenten. ,,Stel je eens voor... ", zegt hij een paar keer, waarna hij een dramatische situatie van 75 jaar geleden schetst en wil weten hoe hedendaagse bezoekers zouden reageren. ,,De cijfers van Auschwitz kunnen wij niet bevatten. Ik heb het over de mensen achter die cijfers. Neem nou zo'n arts, die even beslist over leven en dood.”

Richard Hakkaart (56) en Ilona Keuris (53) uit Leidschenveen zoeken naar woorden bij de foto van de SS-arts die wijst met zijn duim. ,,Indrukwekkend, onvoorstelbaar. Hoe noem je dit?" zegt Hakkaart. ,,Dat mensen andere mensen zoiets kunnen aandoen. Zo'n duimpje rechts of links. Dat je vrouw de andere kant op moet en jij of de kinderen naar links. Of nog erger, de kinderen apart. En dan elke dag weer." Keuris, zijn partner, is de moeder van hun kinderen. De aankomst hier van zo veel vrouwen met kinderen en de kille afwikkeling door de nazi's kan ze niet vatten. ,,Nadat ze dagenlang in de trein hadden gezeten. Er zijn al mensen doodgegaan in die wagons. En dan kom je hier aan. Wat denk je dan? Moet je geloven wat ze beloofd hebben? Ik denk dat als je hier uit zo'n wagon komt, je wel weet dat het dat niet gaat worden."

Krakau

Bijna iedere toerist in de contreien komt eigenlijk voor Auschwitz, weet Rook, al is de verderop gelegen stad Krakau populair. ,,Ik merk nu ook aan de mensen dat het thema speelt. Het antisemitisme steekt de kop weer op, dat staat dagelijks in de krant. 75 jaar bevrijding speelt ook mee. Mensen komen hier voor een soort bevestiging; van hoe erg het toen was en dat we het nu zo veel beter hebben.”

Holocaustontkenners heeft hij niet in zijn groepen gehad. ,,Die komen niet naar dit soort plekken. Wat valt hier te ontkennen?" zegt Rook. De meeste bezoekers worden stil. Een klein deel is gechoqueerd. ,,Een keer had ik een groep jongeren waarvan er na afloop zeiden: 'viel me eigenlijk wel tegen. Ground Zero in New York (de plek van de aanslagen van 11 september 2001, redactie) vond ik erger.' Dat vond ik onbegrijpelijk.‘’

Jean de Chaffoy de Coucelles (67) uit Turnhout loopt ook mee. De Vlaamse jurist is hier voor de tweede keer. ,,Het doet me enorm veel plezier dat er hier zo veel jeugd rondloopt. Het zou een verplichte schoolreis in de vierde of vijfde klas moeten zijn, als ze toch al wat geschiedenis hebben gehad." De overlevingsdrang van de kansloze slachtoffers tegenover de geperfectioneerde moordmachine van de daders fascineert hem. ,,Je denkt natuurlijk dat je morgen bevrijd zal worden. Maar als je die overlevingsperiodes ziet van die vrouwen en mannen, tussen de drie en zes maanden, dan moeten ook de volhouders toch hebben ingezien dat al hun voorgangers dood waren en dat hun eigen dagen ook geteld waren. Dan moet er iets in je breken..”

Meer weten over Auschwitz? Bekijk hieronder het college van de Universiteit van Nederland.