Langzaam verdampt de heilige status van de corona-experts

Het Outbreak Management Team ziet er weinig in, maar mondkapjes zijn vanaf volgende week toch verplicht in Amsterdam en Rotterdam. Bestuurders en politici trekken de ooit heilige corona-experts van het kabinet nu publiekelijk in twijfel.
Jaap van Dissel (achter), Tamara van Ark en Hubert Bruls tijdens de persconferentie over mogelijk regionaal maatwerk tegen de verspreiding van het coronavirus. ©©raymond rutting photography

Ahmed Aboutaleb heeft altijd al een feilloos gevoel gehad voor het maatschappelijk sentiment. Van Charlie Hebdo (‘rot toch op’) tot het verbieden van een Turkse verkiezingsbijeenkomst: de Rotterdamse burgemeester weet steevast de goede snaar te raken bij het grote publiek. 

Nu weer? In de coronacrisis heeft de populaire burgemeester deze week zijn rol opgeëist. Het Outbreak Management Team (OMT) mag dan nog steeds geen heil zien in mondkapjes, toch worden ze op sommige locaties verplicht. Omdat Aboutaleb – en in zijn kielzog de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema – het wil.

Veel ontzag voor RIVM-topman Jaap van Dissel en zijn collega's toont de Rotterdamse bestuurder daarbij niet. Aboutaleb doet zijn eigen onderzoek. ‘Ik heb zo ongeveer alles gelezen over dit thema’, verkondigde hij bij talkshow Op 1. De burgemeester kijkt naar eigen zeggen iedere avond naar CNN waar de belangrijkste Amerikaanse expert steevast verkondigt dat mondkapjes wél nuttig zijn. Dat het verplichten van mondkapjes gaat leiden tot betere naleving van de 1,5 meter-regel is dan ook een ‘educated guess’. Laconiek: ‘Er zijn zoveel stromingen, zoveel opvattingen.’ 

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Een paar maanden geleden waren dat soort relativeringen niet te horen in de bestuurlijke top van Nederland. Wat zei Mark Rutte in maart in zijn televisietoespraak? ‘Het antwoord op alle vragen begint bij de kennis en ervaring van deskundigen. Laat ons daaraan vasthouden. Aan deskundigen als Jaap van Dissel en zijn collega's binnen en buiten het RIVM.’ 

Te veel verweven

Niet alleen bij Aboutaleb is de devotie tanende. Ook bij de oppositie in de Tweede Kamer sluimeren twijfels over de onafhankelijke adviezen. Het OMT onder leiding van Van Dissel en de politiek top onder aanvoering van premier Rutte zouden teveel met elkaar verweven zijn geraakt. In de woorden van PvdA-leider Lodewijk Asscher: ‘Een kleine groep heeft onder grote druk besluiten genomen. Dan ontstaat al snel de neiging om die besluiten te blijven verdedigen.’

De blik gaat daarbij niet alleen naar het voortdurend afwijzen van mondkapjes, maar zeker ook naar de gebeurtenissen in de verpleeghuis- en thuiszorg. Volgens de richtlijnen van het RIVM hoefde het personeel in die sectoren vaak niet te beschikken over hoogwaardige beschermingsmiddelen. Was dat advies puur wetenschappelijk of speelde ook mee dat het ministerie van Volksgezondheid op dat moment de schaarse mondkapjes voor de ziekenhuizen wilde reserveren? Meerdere belangenbehartigers van zorgverleners vermoeden het laatste, ook al ontkent het RIVM dat. Dat de richtlijnen nog steeds niet zijn aangepast, wordt door critici gezien als koppigheid. 

Zeker is dat op het hoogtepunt van de crisis de politieke top en de wetenschappelijke adviseurs innig optrokken. Zo schoven Van Dissel en ook IC-expert Diederik Gommers op zondagen geregeld aan bij informele bijeenkomsten in het Catshuis met Rutte en De Jonge. Een dag later moesten ze dan weer onafhankelijke adviezen geven aan het kabinet. Wat er voorafgaand in het Catshuis was besproken weet niemand. Er bestaan geen notulen van de bijeenkomsten.

‘Vliegen tegen redelijke prijzen’

Van Dissel kreeg eerder al verwijten dat hij als onafhankelijke wetenschapper te veel meedacht met de politiek. Zo leek hij begrip te tonen voor het niet naleven van de 1,5 meter afstand in vliegtuigen om ‘toch nog tegen redelijke prijzen te kunnen vliegen’. Van Dissel zei later ter verdediging dat hij alleen maar de argumenten van de maatschappijen had aangehaald, maar critici waren niet overtuigd. 

Een ontboezeming van Diederik Gommers in de Volkskrant leidde ook tot gefronste wenkbrauwen. De voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care liet eind maart weten dat er 1.600 IC-bedden beschikbaar zouden komen, hoewel dat in werkelijkheid ongewis was. De specialist voelde zich naar eigen zeggen onder druk gezet door minister Hugo de Jonge, die in de Tweede Kamer onder vuur lag. Gommers’ overweging destijds: ‘Als het zo ongelooflijk belangrijk voor De Jonge is, dan zeg ik wel dat er zondag 1.600 bedden zijn.’

Jet Bussemaker van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving concludeerde eerder al bij Nieuwsuur dat de relatie tussen wetenschap en politiek in de crisis ‘te veel vertroebeld’ is geraakt. Ze noemde het ‘schadelijk voor de wetenschap’ als mensen gaan denken dat bepaalde argumenten voortkomen uit ‘politieke opportuniteit’. Op gegeven moment kunnen alle adviezen dan in twijfel worden getrokken.

Schade

Is die schade er al? Aboutaleb kan nu zonder veel weerwoord het advies van het OMT naast zich neerleggen, onder het mom van dat Van Dissel ook maar een van de vele opvattingen verkondigt. Eerder riep premier Rutte iedereen nog op om de deskundigen te volgen, maar deze week bleven hij en vicepremier De Jonge op de achtergrond, hoewel ze volgens medewerkers wel stand-by stonden ‘mocht het nodig zijn’.  

Veel winst viel er dit keer waarschijnlijk niet te halen. Een meerderheid van de Nederlanders is volgens een opiniepeiling van Maurice de Hond inmiddels voor een mondkapjesplicht in alle publieke binnenruimtes. Amsterdam en Rotterdam gaan er nu mee experimenteren op markten en drukke straten. 

Het kabinet houdt vast aan de eigen adviseurs, maar vanzelfsprekender is die strategie er na de afgelopen week niet op geworden.