Ko Colijn, ex-directeur van Clingendael: ‘Ik vind het een gotspe dat Rutte president van Europa kan worden’

Door een hersenziekte loopt hij moeilijk en wordt praten lastiger, maar de ideeën van de ex-directeur van Clingendael zijn nog hetzelfde als toen hij regelmatig op radio en tv zijn licht over de wereld liet schijnen.
‘Ik ben een vurig tegenstander van mensen als Jan Roos en Thierry Baudet. Die begrijpen er echt helemaal niks van.’ ©Jiri Büller, ALWAYS COPYRIGHTED

Nu de wereldorde er slecht aan toe is, zal menigeen zich afvragen waar Ko Colijn (67) is om het ons uit te leggen. Jarenlang hoorden we op de radio de sonore stem van de directeur van Instituut Clingendael voor internationale betrekkingen. We zagen zijn onverstoorbare gezicht op televisie, we lazen hem in Vrij Nederland. Ko Colijn vertelde hoe het zat met de aanslagen van 9/11, het Syrië-conflict of het gevaar van Poetins Rusland. Juist nu we hem meer dan ooit nodig hebben, is Colijn vervroegd met het directeurschap van Clingendael gestopt. Omdat zijn lichaam niet meer verder wil nu een zeldzame ziekte hem heeft getroffen. We treffen Colijn thuis in Leiden aan de keukentafel. De Financial Times en de rollator onder handbereik.

Hoe gaat het met u?

(Korte stilte). ‘Iedere dag iets minder dan de vorige dag.’

Merkbaar iedere dag?

‘Ja. Ik ben heel immobiel. Spreken (stem wordt zacht) en de fijne motoriek wordt minder. Ik typ nog. Dat is mijn enige wapen. Ik treed niet meer live op. Want praten is… eh… erg lastig. Ik weet wat ik zeggen wil, maar het zijn net skebbelbokjes die in mijn keel blijven steken.’

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Wat blijft in uw keel steken?

‘Scrab-ble-blok-jes!’

De geest gaat sneller dan uw stem?

‘Ik hoop het wel. Ik had een geweldige uitvinding. Dragon heet het, een soort spraakcomputer. Dan hoefde ik alleen dingen te zeggen en dat kwam op het scherm. Maar dan moet je wel goed kunnen articuleren. Dat werd na verloop van tijd ook minder.’

Werd u overvallen door uw ziekte?

‘Nee. Het is een familiekwaal. Mijn moeder had het. Grootvader, tantes, zuster. Je hebt 50 procent kans om het te erven, het is Russische roulette. Mijn dochter wil zich niet laten testen. Want wij krijgen het in onze familie rond ons 60ste jaar. Iedereen hoopt dat hij de dans ontspringt.’

De ziekte in kwestie heet ADCA. Er zijn wel twintig varianten, waarvan Colijn de variant SCA 6 heeft. In Nederland zijn er tweehonderd families die het hebben. Het is een hersenaandoening; een verschrompeling van de kleine hersenen, Daarin worden de besturing en de coördinatie van de spieren geregeld. Colijn: ‘Houston Control werkt niet meer.’

Wanneer merkte u dat u het had?

‘Ik viel op een dag, zo rond mijn 60ste, van mijn fiets af bij Clingendael en toen dacht ik: o jee, nu gebeurt het…Maar mijn grootvader had het al op zijn 40ste, 45ste. Hij was hoofdonderwijzer in Rotterdam, dus die was uitgepraat, letterlijk en figuurlijk. Die kon alleen nog maar fluisteren en geluiden uitstoten. Ik ben wel bang dat ik die kant opga. Dat had mijn moeder ook.’

Dat u alleen nog maar kan fluisteren?

‘Ja. En bijna onverstaanbaar fluisteren. Dat alleen je vrouw je bij wijze van spreken nog begrijpt.’ Een prognose heeft hij niet gekregen. ‘Je kunt met deze ziekte heel oud worden, je geest blijft intact’, benadrukt hij. ‘Maar je wordt wel immobiel.’

Is er nog kans op een medicijn voor uw kwaal?

‘Nee, absoluut niet. Ik heb mijn hoop – misschien tegen beter weten in – gevestigd op hulpmiddelen. Ik zou niet meer kunnen lopen zonder rollator. Binnenkort wordt het misschien ook wel een rolstoel. Ehm… Ik denk dat ik een jaar geleden nog met een stok liep?’

Ja. U hield zich wel vast aan dingen.

‘Ik loop nu als een slingeraap door het huis! (Lacht). Ik caramboleer mijzelf van links naar rechts en zo kom ik wel vooruit.’

U bent iets voortijdig vertrokken als directeur van Clingendael. U vertelt er rustig over, maar heeft u er veel verdriet van?

‘Nee. De eerste vraag die de neuroloog mij altijd stelt is: bent u al depressief? Nou dat ben ik niet. Als ik stratenmaker of loodgieter was geweest, dan was het leven veel ongelukkiger geweest. Ik kan nu nog mijn stukjes maken.’

Zijn geliefde Clingendael ligt op 11 kilometer afstand van zijn Leidse woning, in een fraai Wassenaars park. Hij heeft er nu nog een kamertje. Ook schrijft hij nog zijn wekelijkse en maandelijkse column op de site van Vrij Nederland. Als directeur was Colijn gerespecteerd en invloedrijk. Hij maakte deel uit van veel adviescommissies en onderhield een flink netwerk. Hij was meer van de realistische politiek en minder van ‘Nederland gidsland’. Het ministerie van Buitenlandse Zaken, waar hij nog veel contacten heeft, is nu bijna onbereikbaar geworden voor Colijn. ‘Ik ben nog lid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken, maar ik nodig die mensen maar op Clingendael uit. Want er zijn taxichauffeurs die niet eens naar BZ willen komen. Dan krijgen ze een bon!’

Je mag niet voor de deur parkeren?

‘Dat nieuwe gebouw naast station Den Haag Centraal is totaal niet toegankelijk als je slecht ter been bent. Als ik er al kom, moet ik door allerlei sluisjes en zo. Dat lukt niet. Een kreng van een gebouw. Diplomaten spreken over het crematorium, vanwege de zwarte muren. Het verhaal gaat dat Halbe Zijlstra toen hij nog minister was met de witkwast zijn eigen kamer heeft overgeverfd. (Bulderlach). Ik zei in het begin: hoe wil je hier Trump ontvangen? Moet hij de parkeergarage onder het Plein in en dan de rest lopen of zo?’

Beïnvloedt de ziekte uw idee over de toestand in de wereld?

‘Nee. Helemaal niet.’

U bent niet ineens voor de Brexit geworden?

(Weer die lach) ‘Ik was altijd al tegen de Brexit en ik ben het nog. Het heeft niets met mijn lichaam te maken maar het was zeker een dramatisch jaar. In oktober hield Mike Pence, de Amerikaanse vicepresident, een rede waarin hij China de oorlog verklaarde. Een handelsoorlog weliswaar, maar wie weet wat er verder gaat komen. Dat was misschien wel dé gebeurtenis van het jaar, zoals Martin Wolf van de Financial Times schreef. Ik ben dat met hem eens. We zitten in een soort wisseling van de wacht tussen Amerika en China. Graham Allison, professor aan Harvard, heeft met zijn onderzoeksgroep zestien gevallen in de geschiedenis bestudeerd waarin er zo’n aflossing plaatsvond tussen twee supermachten. Van die zestien keer is het twaalf keer fout gegaan. Dus ook Allison voorspelt: het wordt oorlog tussen China en Amerika.’

'Ik zou niet meer kunnen lopen zonder rollator. Binnenkort wordt het misschien ook wel een rolstoel.' ©Jiri Büller, ALWAYS COPYRIGHTED

Noemt u eens een paar andere voorbeelden van Allisson, van die zestien?

‘Sparta-Athene. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Engeland. Het British Empire is honderd jaar geleden afgelost door Amerika. En nu wordt Amerika afgelost door China.’

Wat betekent dat voor Nederland?

‘We zijn beland in het tijdperk van de great power competition. Elk land strijdt voor zichzelf. Een voorbeeld: in februari herzag Amerika zijn kernwapenbeleid. Daarin staat klip en klaar dat Trump niet meer gezien wil worden als de leider van de wereldorde, als systeemverantwoordelijke politieagent. Je kunt Amerika hoogstens nog inhuren als particulier beveiliger.’

Wat kan Nederland doen als de Amerikaanse steun wegvalt?

‘Ik denk dat er alle reden is om een soort Europees back-upsysteem te hebben. Want het tweede cruciale moment dit jaar was de Navo-top in juli. Trump schoffeerde de NAVO onder meer doordat hij tijdens een interview die avond tegen Tucker Carlson van Fox News zei: ‘Montenegro, waar ligt dat eigenlijk? En waarom is dat een Navo-lid dat we zouden beschermen?’ Die opmerking was dodelijk. Alle bondgenoten dachten: ben ik Montenegro’? Bestaat er een soort Montenegrijns B-lidmaatschap van de Navo?’ Dan stel je de hele Navo ter discussie. Maar Trump draaide het om en legde de schuld bij Montenegro: ‘Het is een agressief volk. Ze zouden agressief kunnen worden, en gefeliciteerd, dan zit je in de Derde Wereldoorlog.’ Zijn opmerkingen zijn ingeslagen als een bom.’

Hoe moet ons plan B er uitzien? Meer Europese samenwerking?

‘Ja, maar dat roepen we al sinds de jaren tachtig. Wij geven in Europa ruim vier keer zoveel uit aan defensie als Rusland. Maar qua efficiëntie is het slecht gesteld. Een bekend voorbeeld: de NH90-helikopter, we zouden er één hebben voor Europa. We hebben nu 23 verschillende types geloof ik. Dan kun je dus niet met elkaar praten.’

Hoe reëel is dat idee van meer Europese samenwerking eigenlijk?

‘De EU is in crisis. De eerste week in maart was een horrormoment voor de EU. We gaven geen eenduidig antwoord op Poetins mededeling dat hij extra atoomwapens wil bouwen. De Britse premier May zei: ik ben bedrogen door de EU, want Brussel erkent niet dat ik een bijzonder probleem heb met de Ierse grens. In Italië wonnen eurosceptische partijen de verkiezingen. Men ontkent het, maar het is onmiskenbaar crisis in de EU.’

Is meer militaire samenwerking dan een serieuze gedachte?

‘Nee, niet in de vorm van een Europees leger. Als de EU in crisis is, dan denk ik niet dat het heel makkelijk zal zijn om een militair alternatief te vormen met Europa. We kunnen een niveau lager, bijvoorbeeld Nederland samen met België en Duitsland, wel wat bereiken.’

Als je eerlijk bent, interesseert een Europees defensie- of buitenlands beleid de meeste mensen niet. Moet er steun zijn onder de bevolking?

‘Niet per se. Veiligheid is zó belangrijk, daarvan kun je niet zeggen: ja maar mijn achterban denkt er anders over. Veel internationale beleidsmakers willen de binnenlandse politiek er dus buiten houden. De volksvertegenwoordigers in de Tweede Kamer gaan niet over kernwapens.’

Desondanks is het moeilijk te ontkennen dat het buitenland steeds meer binnenland wordt?

‘Dat is waar. Belangrijk is de schotel op het dak. Als directeur van Clingendael werd ik een keer gebeld door de hoofdcommissaris van de politie Haaglanden. Hij had een probleem. Dat was de avond dat Kobane, de stad in Noord-Syrië, werd belegerd door Assad en twintig rebelse en Koerdische groepen. En hij zei: ‘Ik heb ze hier ook allemaal op de stoep staan in Den Haag: één-op-één, wat moet ik doen?’’

Hij had het over Syriërs en Koerden die in Nederland op de vuist gingen?

‘Ja. Die commissaris zei: dat nieuws wordt via de schotel à la minute geïmporteerd naar Nederland. Ik moet hier buitenlandse politiek bedrijven. Ik moet Kofi Annan in de Schilderswijk zijn. Kun je mij dat conflict uitleggen, want ik kan wel orde handhaven , maar daar heb ik niks aan. Ik moet weten wat er aan de hand is.’

En?

‘We zijn vanaf toen buitenlandse politiek gaan uitleggen aan binnenlandse ordehandhavers. De Nederlandse politie moest in de Schilderswijk aan buitenlandse politiek doen, in plaats van de krijgsmacht op vredesmissie eropaf sturen, een merkwaardige rolverschuiving.’

Daarmee is toch het idee van buitenlandse politiek als exclusief terrein voor de hoge heren politici aan het afkalven?

‘Ja, het staat letterlijk op je stoep. Ook de Tweede Kamer bemoeit zich er steeds meer mee door allerlei eisen te stellen aan militaire missies. Dat was al zo bij Uruzgan, en ook bij de motie Kunduz. Landmachtgeneraal Mart de Kruif heeft me een keer verteld dat Defensie 90 procent van de tijd bezig was om uit de klauwen van de Tweede Kamer te blijven. In plaats van uit de klauwen van de Taliban.’

Dat kan het buitenland toch niet meer alleen een zaak van specialisten en generaals zijn?

‘Je zult iets meer rekening moeten houden met de diaspora, met migratie en met schotelantennes. Tegelijk moeten we vrij klassiek vasthouden aan de hiërarchie tussen high politics en low politics. Het is te ingewikkeld, ook voor de Tweede Kamer. Ik ben het dus ook eens met D66 als ze daar zeggen dat je zo’n associatieverdrag met Oekraïne niet per referendum moet voorleggen aan het volk. Daar komt bij dat ik een vurig tegenstander ben van mensen als Jan Roos en Thierry Baudet.’

Waarom?

‘Die begrijpen er echt helemaal niks van.’

Waar niks van, hoe de wereld in elkaar zit?

‘Ja. Bij Buitenhof kreeg Baudet een keer vier minuten spreektijd. Na de verkiezing van Trump, dat vond hij geweldig. Dat was begin december 2016. Hij mocht vertellen waarom hij Trump geweldig vond. Het was allemaal kletskoek, tien keer fake talk, zonder weerwoord.’ (Baudet betoogde onder meer dat de Trumps toenadering tot Poetin goed nieuws voor Europa zou zijn, red.)

Er zullen ook mensen zijn die zeggen, hij begrijpt de wereld misschien niet maar de mensen in het land wel. Wat is belangrijker?

‘Nou de wereld dus. Dat is het verschil tussen high politics en low politics.’

Wat bedoelt u? Als je de wereld niet begrijpt, neem je het risico van oorlog?

‘Ja. Op gevaar dat ik nu op de oude NRC-commentator Jerôme Heldring ga lijken, die zei dat het gewone volk zich niet met buitenlandse politiek mag bemoeien, maar er is een zekere kwalificatie voor nodig om daarover een gefundeerd oordeel te hebben. Anders riskeer je oorlog, ja.’

Hij vertelt het allemaal op die laconieke Ko Colijn-toon, waardoor er eigenlijk weinig aan de hand lijkt. Maar dat is schijn. Afgezien van de wereldorde, die wankelt, is hij ook over de Nederlandse prestaties weinig complimenteus.

In de Nederlandse Grondwet staat dat we moeten opkomen voor de internationale rechtsorde. Is dat nog wel houdbaar in deze tijd?

‘Nou, pick your fights zou ik zeggen. Je kunt niet dé rechtsorde handhaven. Ja, in Den Haag bij het Strafhof. Maar overal missies naar toe sturen gaat niet. Het kan zelfs ten koste gaan van je hogere plicht om je eigen land te beschermen. De vorige minister van Defensie, Jeanine Hennis, en de Rekenkamer hebben daarover twee jaar geleden gezegd dat we ons eigen land niet eens kunnen beschermen, de eerste grondwettelijke plicht.’

Door zo’n tekst in de Grondwet creëer je wel verwachtingen, bijvoorbeeld bij Syriërs die in Nederland wonen en die zeggen: potverdorie, waarom grijpen ze niet in?

‘Wij antwoorden dan, en dan doe ik net alsof ik minister Blok ben: wij grijpen alleen in waar we het verschil kunnen maken. Dat kunnen wij niet in Syrië.’

Is er veel spanning tussen minister Kaag van Ontwikkelingssamenwerking en minister Blok, wat dat betreft?

‘Ik denk het wel. Maar zij heeft een compromis gesloten en getekend voor het regeerakkoord.’

U kent Buitenlandse Zaken goed. Klopt het dat de meeste diplomaten liever Kaag dan Blok zouden hebben als minister?

‘Ik denk dat dat twee jaar geleden wel zo zou zijn geweest. Ik weet niet hoe men er nu over denkt. BZ heeft met de affaire-Zijlstra een enorme kras opgelopen, maar de reputatie was voordien al niet zo groot. Ik heb vijf jaar geleden in de commissie Modernisering Diplomatie gezeten, van Arthur Docters van Leeuwen. Daar kwam de ene na de andere geslagen hond voorbij. En allemaal vroegen ze: hoe kunnen we van Buitenlandse Zaken weer een gerespecteerd departement maken? Bij elke kabinetsformatie is BZ met bezuinigingen dubbel gepakt. Diplomaten zeggen: wij zijn goed in het buitenland, maar slecht op de Haagse vierkante kilometer.’

Heeft het aanzien van Nederland schade opgelopen door Zijlstra?

‘Eerder al. Dat is begonnen met de beruchte uitspraak van Uri Rosenthal, minister in Rutte I, dat diplomatie een rustiek tijdverdrijf was. Sindsdien is de meest gestelde vraag bij BZ: waartoe zijn wij nog op aarde? Bij de andere ministeries hebben ze inmiddels allemaal zelf een klein departementje voor het buitenland, om in België, Hongarije of weet ik waar over onderwijs of justitie te overleggen. We hebben Buitenlandse Zaken helemaal niet nodig, zeggen ze. We hebben rechtstreeks contacten met de counterparts. Maar dan zegt Buitenlandse Zaken: wij hebben de coördinerende bevoegdheid, het moet via ons. Dat is raar. Bij de andere departementen lachen ze erom.’

Daar hebben ze toch gelijk in?

‘Hm niet, maar er zijn zoveel dingen die verstandig beleid bij Buitenlandse Zaken in de weg zitten. Frans Timmermans was nog minister toen de MH17 werd neergeschoten. Hij had op de ambassade in Kiev Russisch sprekende ambtenaren nodig. Maar die waren er niet. Die zaten voor ontwikkelingssamenwerking in Rwanda. Hij moest ze toen ongeveer per decreet terughalen. Er was ook niemand die met de Oekraïners in hun eigen taal kon overleggen over wat te doen met de lijken. Geen wonder dat ze zich op het departement afvragen of hun bestaan nog wel zin heeft. Docters van Leeuwen zei: nog zo’n bezuinigingsronde en jullie zijn weggespeeld. Dan worden jullie bij de volgende bezuinigingen opgeheven. Want Rutte interesseerde zich traditioneel helemaal niet voor buitenlandse politiek. En tot voor kort ook niet voor Europa. Ik vind het een gotspe dat Rutte president van Europa kan worden, dat zijn naam zelfs maar genoemd wordt. In kabinetsformaties wordt BZ gewoon als sluitpost beschouwd.’

'De EU is in crisis' ©Jiri Büller, ALWAYS COPYRIGHTED

Hoe weet u dat Rutte zich niet interesseert voor Europa?

‘Rutte is een enorm bewonderaar van Churchill, die pro-Europees was zolang Engeland er maar niet bij hoefde te horen. Ruttes geschiedenisleraar was ook van die school; de heer Van Boven, tevens voormalig Eerste Kamerlid van de VVD. Ik heb zelf ook ooit nog les gehad van die man, een heer van stand met een horlogeketting.

‘Rutte liet zich zeker tot drie jaar geleden laatdunkend uit over Europa. Een aparte staatssecretaris van Europese Zaken vond hij niet nodig. ‘Dat doe ik zelf wel’, zei hij dan. Na de migratiecrisis in 2015 is het inzicht gegroeid dat Nederland sommige problemen niet alleen kan oplossen.

‘Het eind van zijn binnenlandse carrière is in zicht, dus hij ziet wel perspectief in zo’n Europese baan. Hij zal geen nee zeggen. Maar na alle scepsis uit het verleden zal hij moeite hebben om er openlijk enthousiast over te zijn.’

Zou het erg zijn als er geen Buitenlandse Zaken meer was?

‘Het is gelukkig niet meer aan de orde. Maar het was een paar jaar geleden crisis. Het zijn uitstekende mensen, ik heb ze meegemaakt in het klasje van Clingendael (de diplomatenopleiding, red.). Natuurlijk hebben we ze nodig. Om de transitie te begeleiden, de wisseling van de wacht tussen Amerika en China, waar ik het zo-even over had. Voor de verhouding met Trump. Daar hebben anderen geen verstand van.

‘Maar dan moeten ze bij BZ verder geen stomme dingen doen als zo’n rotatiemechanisme, waardoor een Rus in Rwanda terechtkomt of een sinoloog in Costa Rica. Het is absurd, het heeft te maken met rechtsposities en dingen waar ik geen verstand van heb.

Is Stef Blok dan de man om dit proces te leiden?

‘Blok is natuurlijk niet gekozen omdat hij een specialist is. Een nuttige hoveling van Rutte, laten we het daarop houden.’

Als zijn loyaliteit vooral bij Rutte ligt en niet bij Buitenlandse Zaken, is hij dan wel een geschikte minister van BZ?

‘Ik zie Bloks aanstelling als het zoveelste bewijs dat BZ bij het kabinet niet heel hoog staat aangeschreven. Blok zat achter de verhuizing van BZ naar dat krappe gebouw naast het Centraal Station. Blok vond de Bezuidenhoutseweg te duur. Door zijn opmerkingen over rassen en genen heeft hij een flinke kras opgelopen. Ik sprak hem toevallig de avond nadat hij die uitspraken had gedaan. Van het inzicht dat die middag een rampdag was geweest was niets te merken.

‘Blok is dus geen minister geworden omdat hij een meesterlijke diplomaat is. Alles wat hij zegt over buitenlandbeleid is afkomstig uit de catechismus die het VVD-Kamerlid Han ten Broeke een paar jaar geleden over de buitenlandse politiek had geschreven: Tien vuistregels voor een realistisch buitenlands beleid.’

Hoe zit het met uw eigen invloed op het Nederlandse buitenlandbeleid?

‘Als Clingendael-directeur had ik veel contact met mensen zoals Renée Jones-Bos, die toen de secretaris-generaal was bij BZ (heden ambassadeur in Moskou, red.). Die kon ik bellen. Jeanine Hennis of Tom Middendorp op Defensie waren ook heel toegankelijk. Je hebt 06-nummers van iedereen in die wereld, je ontmoet ze vaak. Je wordt voortdurend uitgenodigd. Ik heb dat allemaal niet meer, ik heb dat nu bewust afgesloten. Mijn opvolger Monika Sie heeft mijn rol overgenomen en weet nu bijvoorbeeld alles over die migratiedeals. Wat er nu in de Sahel, de nieuwe zuidgrens van Europa gebeurt, bespraken we twee jaar geleden al bij Clingendael.

‘Ik zit nog wel in de Adviesraad Internationale Vraagstukken, die het kabinet van advies voorziet. We buigen ons nu over het kernwapenbeleid. Maar die rol wordt fysiek steeds moeilijker om vol te houden. Zoals gezegd: de pen is vanaf nu mijn wapen.’

Cadeautje

Verras je familie of vrienden met hun eigen persoonlijke nieuwssite, gebaseerd op een selectie van hun favoriete onderwerpen. Bekijk hier een voorbeeld van de uitnodiging.