Kijk eens naar wat dat belegen brein nog wél - en beter - kan

Interview neuropsycholoog

Namen vergeten, worstelen met de digitalisering, sneller moe: betekent ouder worden dan alléén maar achteruitgang? Zeker niet, zegt Margriet Sitskoorn. We moeten ons beeld van ouderen bijstellen, betoogt de Tilburgse hersenprofessor. "Want we gaan ons gedragen naar de negatieve stereotyperingen." In haar nieuwe boek, Het 50+ brein, levert ze daar de feiten bij.
Margriet Sitskoorn: "Het doet er nogal toe hoe we over ouder worden denken. Dat gaat niet alleen ouderen aan, maar ons allemaal." ©Koen Verheijden

Ze hoort het geregeld om haar heen. Mensen die zeggen: ik ben 50, maar zo voel ik me helemaal niet. Ik voel me veel jonger. Margriet Sitskoorn schudt het hoofd. "Hoezo voelen we onszelf massaal jonger? Ik ben 53 jaar. Hoe dat voelt? Ik zou het niet weten. En duurt dat gevoel dan een jaar? Voelt 54 weer anders?"

Dat '60 is het nieuwe 40', ook al zoiets. "Wat een gekke uitspraak. Mensen die benadrukken dat ze zichzelf jonger voelen, willen naar mijn idee vooral aantonen dat ze nog volop meedraaien." Juist dat hoeft helemaal niet, meent de Tilburgse hersenprofessor. Want volop meedraaien, dat is precies wat ouderen van nu volgens haar doen in onze maatschappij. "Of ze nu 50, 60 of ouder zijn. Veel ouderen werken, reizen, sporten, internetten en voeden de kleinkinderen mee op. Een belangrijke voorwaarde daarbij is wel dat je gezond blijft."

Racefiets

Als neuropsycholoog en hoogleraar klinische neuropsychologie aan Tilburg University richt Sitskoorn zich al jaren op onze hersenen en ons gedrag. Ze houdt lezingen en schrijft er boeken over vol. In 2008 nam ze in Lang leven de hersenen - Positieve prikkels voor hersenen die ouder worden haar lezers al mee in het ouder wordende brein. Nu levert ze met Het 50+ brein - Ouder wordende hersenen in de moderne maatschappij een complete herziening van en stevige aanvulling (inclusief actuele onderzoeksgegevens) op haar boek van elf jaar geleden.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Reden daarvoor was dat ze tijdens haar lezingen in toenemende mate vragen kreeg over de ouder wordende hersenen in relatie tot de werkvloer. Die behoefte snapt ze wel. "Er verandert juist in de werkomgeving veel. We werken langer door met z'n allen. Hoe ga je daarmee om? Wat is de waarde van ouderen?"

Dergelijke vragen worden volgens haar de komende jaren alleen maar relevanter. Ze haalt er de cijfers bij. In 1950 telde Nederland circa 771.000 65-plussers; in 2016 waren dat er al 3,1 miljoen. Daar plakken we dan de term vergrijzing op - klinkt ook niet per se positief. Argumenten genoeg voor de Tilburgse professor om opnieuw naar onze ouder wordende hersenen te kijken. "Want onze hersenen verzorgen het denken, voelen, doen en onze ontwikkeling. Je brein vormt je zijn en andersom."

De stereotyperingen die kleven aan ouderen spelen daarbij voor haar een belangrijke rol. Als we bij een 70-plusser denken aan een rollator in plaats van een racefiets, zullen veel ouderen zich niet in dat beeld herkennen en er letterlijk afstand van nemen. Voor Sitskoorn is het helder: "Klaarblijkelijk moeten we ons beeld van ouderen aanpassen. Het doet er nogal toe hoe we over ouder worden denken, welke verwachtingen we daarbij hebben. Dat gaat niet alleen ouderen aan, maar ons allemaal. Negatieve stereotyperingen, daar kun je je naar gaan gedragen. En daar hebben jongeren, zo blijkt uit onderzoek, later zelf last van."

Ouderdom associëren we volgens haar te veel met achteruitgang. "Ook in onderzoeken lag daar in het verleden vooral de nadruk op. Toch is dat te eenzijdig."

Van streek

Dat er veel verandert vanaf een jaar of 50, dat ontkent ook de hoogleraar niet. Ze wijst op de bescheiden rimpels rond haar ogen en zet regelmatig haar leesbril op. Net als aan de buitenkant verandert er volgens haar ook veel aan de binnenkant. "Je gaat slechter horen en zien. Ook je tastgevoel en delen van je geheugen worden minder. Maar we hebben het veel te weinig over wat er vooruitgaat. En hoe onze hersenen in staat zijn allerlei functies die minder worden te compenseren."

Daarbij gaat het vooral om wat Sitskoorn de neuroplasticiteit van de hersenen noemt. Ze is er als professor in gespecialiseerd. Kort gezegd is dat het vermogen van de hersenen om zich aan te passen of te herstructureren. "Vroeger moesten we voor hersenonderzoek gaan snijden; nu kunnen we door scans van de hersenen veel beter zien wat er gebeurt. Er is niet alleen verval te zien, maar ook dat onze hersenen zich continu aanpassen aan interne en externe veranderingen."

In haar boek geeft ze een voorbeeld van een onderzoek waarbij de hersenactiviteit van jongeren en ouderen wordt gemeten terwijl ze dezelfde informatie binnenkrijgen. Bij berichten die gelukkig maken reageren de hersenen hetzelfde. Bij negatieve informatie blijkt de reactie in het oudere brein veel minder heftig. "Als je jong bent kunnen veel meer zaken bedreigend zijn, simpelweg omdat je ze nooit eerder hebt meegemaakt. Ouderen zijn minder snel van streek, omdat het systeem dat de emoties reguleert anders werkt."

Sitskoorn is er vooral op uit dat we meer begrip krijgen voor wat er gebeurt in het ouder wordende brein, of het geronbrein, zoals zij het noemt. Ze trekt een vergelijking met het puberbrein, dat de afgelopen decennia veel aandacht heeft gekregen. "De voor- en nadelen zijn voor velen wel duidelijk. De puberteit geldt als een heftige periode, waarin je complete leven op z'n kop komt te staan. Ook als je ouder wordt verandert er veel in je hersenen, je lijf en je omgeving. Het is nuttig om ook over die periode verder na te denken."

Zeker, vindt zij, omdat we in een tijdperk leven met snelle veranderingen. Zo ziet Sitskoorn door de digitalisering de kloof tussen oud en jong groter worden. "Ouderen hebben het gevoel dat ze niet meer meekunnen. Ze zijn er niet mee opgegroeid en dat maakt het lastiger. Je hersenen nemen naarmate je ouder wordt ook minder snel nieuwe dingen op."

Dat alleen maar zien als een achterstand is volgens de hoogleraar maar een gedeelte van het verhaal. Bij digitalisering gaat het wat haar betreft te eenzijdig over technische vaardigheden. In haar boek HersenHack - Update je brein, dat eerder dit jaar uitkwam, waarschuwt ze onder meer voor de gevaren van die voortdurende informatiestroom via Facebook, Instagram, nieuwssites en pushberichten. De oproep van Sitskoorn luidt: de digitale wereld kent veel voordelen, maar we zullen ons moeten wapenen tegen de nadelen. Daar ziet ze de voordelen van het oudere brein. "Als je ouder bent, heb je meer autonomie. Je kiest scherper waar je je hersens aan blootstelt. Je kunt beter prioriteiten stellen en informatie op waarde schatten. Dat zijn belangrijke vaardigheden rondom de snelle digitalisering. Misschien zijn ouderen uiteindelijk wel beter toegerust."

Nieuwe dingen

'Laat je niet uit het veld slaan', mogen we gerust optekenen als haar boodschap aan de oudere lezers, maar ze merkt daarbij wel wat op. "Soms moet je er veel tijd en energie in steken om nieuwe dingen te leren. Niemand vindt het gek dat je op jonge leeftijd veel tijd en geld kwijt bent om te leren autorijden. Dat moet je ook op latere leeftijd doen om zaken onder de knie te krijgen. Ook al is je energielevel lager, blijf niet hangen in 'pfff, daar heb ik de fut niet voor'."

Dan valt het haast onvermijdelijke woord: comfortzone. Sitskoorn wijdt er in haar boek niet voor niets een hoofdstuk aan. Ze stelt dat juist nieuwe ervaringen en nieuwe dingen van belang zijn om onze hersenen op oudere leeftijd zo veel mogelijk intact te houden. Heel kort door de bocht: op die manier blijf je nieuwe hersenpaadjes aanleggen. Haar bijgeleverde 'schijf van vijf' bevat verder: genoeg bewegen, voldoende sociale contacten, gezonde voeding en het voorkomen van ziektes. Dat klinkt als een prima advies voor iedereen, van welke leeftijd dan ook. Instemmend: "Wat goed is voor ouderen, is vaak ook goed voor jongeren. Gezond oud worden: je kan er eigenlijk niet vroeg genoeg mee beginnen."

©bd