Jelle Brandt Corstius: ‘Ik ben te impulsief geweest’

Nadat Jelle Brandt Corstius zijn eigen wereld op zijn kop had gezet, maakte hij de treinreis naar Siberië af waar hij vóór de Trouw-affaire aan was begonnen. ‘Het was een soort therapie van het slechte soort.’
Jelle Brandt Corstius: ‘Als ik binnen de veilige paden was ­gebleven als ‘die jongen van Rusland’, was mijn carrière wellicht glansrijk geweest.’ ©Â© Jitske Schols

‘Je hebt geen mobiele verbinding en kan niet veel anders dan liggen en uit het raam kijken. En dat ­dagenlang. Het is eigenlijk gedwongen meditatie; ik kan het iedereen aanraden.” Als achtjarige was Jelle Brandt Corstius (41) al gefascineerd door de Baikal-Amoer-Magistrale (BAM), een trein die Siberië doorsnijdt en Tajsjet in Centraal-Rusland verbindt met Sovjetskaja Gavan aan de Golf van Tatarije. 

“Die trein is een zijden draad van zo’n 20 meter breed. Ten noorden heb je duizenden kilometers niets, aan de zuidkant ook. Het is niet zo gek dat Siberiërs naar Moskou als ‘het vasteland’ verwijzen. Ze zien zichzelf echt als een eiland.”

Dertig jaar later kwam het ervan: vergezeld door kunstenaars Fabian Hahne en Aldo van den Broek treinde Brandt Corstius over de ruim vierduizend kilometer spoor van de BAM.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Voor Brandt Corstius, die sinds zijn correspondentschap in Moskou een trits boeken en reisseries over Rusland en zijn grenslanden maakte, was het een vernieuwende ervaring om met Van den Broek en Hahne, allebei ‘Rusland-groentjes’ te reizen. “Ik ken het land natuurlijk goed, en dan zie je sommige dingen niet meer. Aldo en Fabian vroegen zich nog af waarom dingen liepen zoals ze liepen.”

Lachend: “We kwamen bij een trein aan en vroegen aan de conductrice of er een restauratiewagon was. Zij antwoordde: ‘Dat weet ik niet.’ Voor mij was dat volkomen logisch, ik ga er altijd al vanuit in Rusland dat ik geen antwoord krijg op dat soort vragen. Aldo en Fabian wisten dat nog niet, en vroegen: hoezo weet ze dat niet? Die stap zet ik niet meer, ik denk: het heeft geen zin.”

Generatiekloof

“Siberië loopt leeg, er is een grote kans dat de trein over twintig jaar niet meer rijdt,” zegt Brandt Corstius. “Ook door klimaatverandering: de trein rijdt over permafrost, wat door de opwarming van de aarde in blubber verandert. Dat is toch bizar; er zijn onder Stalin 20.000 dwangarbeiders voor die lijn gestorven.”

Tijdens zijn reis zag hij de grote veranderingen die Rusland, en met name Siberië momenteel doormaakt. “Er is een enorm verschil ontstaan tussen jongeren en ouderen. Ik was echt verbaasd over de hoeveelheid kritische, jonge mensen die ik tegenkwam op deze reis, die heel openlijk hun mening gaven over de problemen in Rusland en over Poetin.”

Hij vraagt zich af of de Russische president dit alles kan bijhouden. “Als ik zie hoe snel alles verandert in Siberië weet ik niet of Poetin het volhoudt de komende tijd. De oude trucjes, het Westen de schuld van alles geven, militaire avonturen in Oekraïne of Georgië, werken niet bij de jongere generatie.”

Aan de andere kant van de generatiekloof staan de oudere Russen, de ‘verloren generatie’, die na de val van de Sovjet-Unie nooit helemaal in de nieuwe status quo integreerde. “Voor ­ouderen ben je als westerling sowieso een ­spion, daar hoef je nog niet eens journalist voor te zijn. Die mensen halen al hun informatie van de televisie, en daar wordt dagelijks gezegd dat het Westen de vijand is. Als je dat maar vaak genoeg hoort, ga je het vanzelf geloven.”

Met zijn werk hoopt hij bij te dragen aan een genuanceerder beeld. “Hier zien veel mensen Rusland als een soort Noord-Korea, waar het Kremlin alle touwtjes in handen heeft. Zo simpel is het niet, het is in feite een heel rommelig land. Tegelijkertijd verandert Rusland echt wel, wetten worden strenger, de censuur scherper. Ik vind dat verontrustend, maar denk ook dat we ons niet moeten bemoeien met hoe een land binnen zijn eigen grenzen functioneert.”

Brandt Corstius en zijn reisgenoten moesten vanwege een blessure hun reis, die ze in 2016 maakten, afbreken. Een jaar later publiceerde Brandt Corstius, meegaand op de #MeToo-golf, een open brief in Trouw, waarin hij verklaarde seksueel misbruikt te zijn in het begin van zijn carrière, toen hij redacteur was bij Barend en Van Dorp. Brandt Corstius noemde in zijn ­artikel geen naam, maar tv-producent Gijs van Dam maakte bij een uitzending van Pauw bekend dat het om hem ging, en ontkende het misbruik. Brandt Corstius deed aangifte tegen hem, en Van Dam deed op zijn beurt aangifte van smaad.

Geen spijt

Beide zaken waren geseponeerd toen Brandt Corstius terugkeerde naar de BAM, om de reis te voltooien. “Ik had best een kutjaar, werd voor leugenaar uitgemaakt. De BAM was een soort therapie van het slechte soort: afleiding, waarmee je geen problemen oplost. Ik zat door alle commotie ook zonder werk.” Sardonisch: “De ideale omstandigheden dus om naar Siberië te gaan, ha. Nee, het was echt fijn. Dat is het voordeel van Rusland: je hebt op geen enkel moment tijd om aan iets anders te denken.”

Het is nog niet voorbij, zegt hij. “Het zijn ellendige jaren en het gaat niet goed met me, maar ik heb er zelf voor gekozen. Ik vond het belangrijk om seksueel geweld tegen mannen ook aan te kaarten. Dat heeft verkeerd uitgepakt.” Hij is even stil. “Dat is verschrikkelijk. Voor mezelf, maar ook omdat het misschien averechts heeft gewerkt en mensen nu wel twee keer nadenken voor ze aangifte doen, of hun mond opendoen. Daar lig ik wakker van. Ik heb er geen spijt van dát ik het heb gedaan, maar wel van de manier waarop. Ik ben te impulsief geweest.”

Hij keerde in december 2018 terug uit Siberië. Ruim een halfjaar later werd bekend dat het OM hem toch voor de rechter moet dagen, vanwege smaad. “Ik had gehoopt dat het er niet van zou komen. Uit eigenbelang, maar ook omdat ik denk dat het voor Gijs (van Dam, red.) niet de oplossing is. Volgens mij moeten we in gesprek gaan. Het is duidelijk dat we die avond allebei heel anders hebben beleefd. Ik heb erop aangestuurd om met hem te praten, hoe moeilijk ik het ook vind. Dat is niet gelukt, en nu ligt die rechtszaak er. Het is zijn goed recht, maar ik vraag me af of het hem uiteindelijk rust zal brengen.”

Fatalisme

Brandt Corstius vindt dat hij dat gesprek in eerste instantie al had moeten voeren. “Het raakt me als mensen zeggen dat ik dat stuk alleen schreef om aandacht te krijgen. Wat had ik te winnen?” Volgens Brandt Corstius heeft hij zich juist een flinke reputatieschade op de hals gehaald. “Als ik binnen de veilige paden was ­gebleven, als ‘die jongen van Rusland’, was mijn carrière wellicht glansrijk geweest. Maar sommige dingen vind ik belangrijker dan dat, ook al verlang ik soms terug naar de tijd van voor de publicatie.”

Tegelijk probeert hij het los te laten. Hij werkt aan een serie over Centraal-Azië, en vertrekt binnenkort naar Japan, voor de opnames van een tweede seizoen van Tokidoki, de serie van Paulien Cornelisse die hij regisseert. Hij wil door. “Eerst draaide ik in mijn hoofd scenario’s af waarin alles goed kwam, als ik maar zus of zo deed. Nu weet ik dat ik alleen controle heb over wat ik zelf doe: mooie dingen maken, mijn best doen. Voor de rest kan ik er weinig aan doen wat mensen van me denken. Dat is misschien toch die Russische mentaliteit, dat fatalistische: ik zie het allemaal wel. Dat klinkt nu heel stoer, maar als ik ’s nachts wakker lig, is het ­anders.”

Jelle Brandt Corstius, BAM: Een reis van niets naar niets, Das Mag. €17,99, 136 blz.