Humor: het is alles of niets

Gevaarlijke grappen: Stereotypering hoort bij satire

Welke films en series moeten worden verwijderd wegens racisme? Voorzitter van de Comedytrain Arthur Umbgrove schrijft dat satire het niet moet ontgelden. 'Moet je in retrospectief censuur plegen?'
→ David Walliams en Matt Lucas in Little Britain als hun typetjes Desiree en Bubbles Devere. ©BBC

Je kunt niet zeggen: je mag overal grappen over maken, behalve over zwarte mensen. Je kunt ook niet zeggen: je mag wel grappen maken over gehandicapten, maar ze mogen niet kwetsen. Je kunt ook niet zeggen: je mag alleen goéde grappen maken over moslims.

Zodra je satire beperkingen gaat opleggen, begeef je je per definitie op het hellend vlak van de (zelf)censuur. Het is alles of niets. Niet iets er tussenin. Maar dit gedachtegoed staat onder druk.

Theo van Gogh

Twee weken geleden besloot de BBC om Little Britain, een populair, satirisch programma dat van 2003 tot 2006 op tv was, van hun website te halen, omdat er blackface-acts in zaten. De NPO laat het programma vooralsnog staan, maar de zin 'De NPO gaat wel met omroepen in gesprek over oudere programma's' doet vermoeden dat het laatste woord hierover nog niet is gezegd.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Vorige week werd bekend dat een aflevering van Fawlty Towers, die aanvankelijk van de BBC-site was gehaald vanwege racistisch taalgebruik, weer te zien is, maar deze keer met een waarschuwing erbij.

Is dit het begin van een beeldenstorm? Of eigenlijk moet de vraag zijn: is dit het vervolg van een geleidelijk aanzwellende wind, waarbij de satire het moet ontgelden?

Daar lijkt het wel op.

Al minstens twee decennia durven cabaretiers (op Hans Teeuwen na) geen grappen te maken over de profeet Mohammed of over Allah. Omdat sinds de moord op Theo van Gogh iedereen weet dat er altijd wel ergens een labiele geest rondloopt die martelaarschap verwart met rechtvaardigheid.

En als dat sinds de moord op Van Gogh nog niet duidelijk was, dan werd het dat wel door de aanslag op het satirische blad Charlie Hebdo. De bizarre reactie van sommige schrijvers op dat bloedbad was dat Charlie Hebdo ook wel erg grof en negatief was over sommige groepen.

Nu lijkt daar een nieuw taboe bij te komen: zwarte mensen. Netflix haalt naast Little Britain ook Gone with the wind uit 1939 van het platform, omdat de film een te rooskleurig beeld van de slavernij zou geven.

Ook al hebben ze daar gelijk in en ook al waren de blackface-acts van Little Britain smakeloos en dom, de vraag is: moet het daarom van de site? Moet je in retrospectief censuur plegen?

Jimmy Fallon

De makers hebben spijt van hun act, zeggen ze nu. Prima. Al kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat die spijtbetuigingen vaak eerder uit angst en lijfsbehoud zijn dan uit ethische motieven.

Of, nog erger, uit commerciële overwegingen. Zie bijvoorbeeld de pathetische boetedoening van Jimmy Fallon over een blackface-act die hij ooit deed in Saturday Night Live. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat hij eieren voor zijn geld kiest. Daar zit hem ook de gevaarlijke omhelzing van moraal en commercie: omdat het ophef zou kunnen veroorzaken, haalt Netflix een serie alvast maar van de site.

Wat de motieven ook zijn, ik stel voor om die acts te laten staan. Al was het maar omdat het ons wat kan leren over hoe opvattingen veranderen. Al was het maar omdat de weerzin tegen een slechte grap over zwarte mensen meer doet om racisme te bestrijden dan het verbieden ervan.

Kijk naar Gone with the wind en verbaas je erover hoe toen werd gedacht over slavernij.

Kijk naar Jimmy Fallon als zwarte man en wordt kwaad om zijn slechte grappen.

Kijk naar The Germans (Fawlty Towers) en stel jezelf de vraag of dit kan of niet.

Humor bestaat bij de gratie van uitvergroting van stereotypen. Als je zegt: geen stereotypen meer over zwarte mensen, dan kun je op je vingers natellen dat over een tijdje grappen over transpersonen ook niet meer mogen. Dan wordt over niet al te lange tijd Tootsie van de site gehaald, omdat Dustin Hoffman daarin een vrouw speelt en dat beledigend kan worden opgevat door vrouwen. Dan zullen niet lang daarna de programma's van Hans Teeuwen en Theo Maassen van de streamingsites worden gehaald, omdat zij zo ongeveer alle minderheden kwetsen. Friends wordt verbannen, omdat het allemaal witte acteurs zijn (uitsluiting); de James Bondreeks zal verdwijnen (seksisme, stereotypering Russen); Modern Family (stereotypering homo's); De Luizenmoeder (stereotypering zwarte mensen, stereotypering overbezorgde moeders, kwetsend voor docenten) en uiteindelijk zullen oude afleveringen van het Acht Uur Journaal, waarin wordt gesproken over blanke en donkere mensen in plaats van witte en zwarte, ook verdwijnen (kwetsend voor mensen met taalgevoel).

Humor is de zuurstof in een samenleving die altijd de neiging heeft zichzelf te serieus te nemen. In een samenleving als de onze, waarin Joden, moslims, christenen, witte mensen, zwarte, gele, homo's, transpersonen, kleine, lange, theoretisch- en praktisch opgeleide mensen met elkaar samenleven, moet je grappen kunnen maken over alles en iedereen. Het is de enige manier. Er is geen tussenweg.