Hoe een oude nazi-wet Duitse anti-abortusactivisten zoals ‘Babykaust’ in de kaart speelt

Duitse anti-abortusactivisten gebruiken een onder de nazi’s ingevoerde wet die het delen van informatie over abortus strafbaar stelt. Daarin zijn ze redelijk succesvol, tot verdriet van abortusartsen. 
Demonstratie in Berlijn in 2019 tegen de wet die het publiekelijk delen van informatie over abortus verbiedt. ©NurPhoto via Getty Images

Vijf jaar geleden ontving dokter Kristina Hänel een brief van de politie, waarin ze werd verzocht naar het bureau te komen. Eenmaal daar vertelde een agent dat een anti-abortusactivist een klacht over haar had ingediend. Ze had namelijk informatie over abortus, een ingreep die zij in haar praktijk uitvoert, op haar website staan. En het publiekelijk delen van informatie over abortus is in Duitsland verboden.

Desondanks maakte Hänel zich geen zorgen. De wet die uit de nazitijd stamde werd al decennia lang genegeerd. Net als veel andere artsen had ze in de voorgaande jaren meerdere aanklachten gekregen van anti-abortusactivisten, maar die hadden nooit tot een rechtszaak geleid. Ja, ze was op de hoogte van één geval. Maar dat was in Beieren, een veel conservatievere regio dan haar stad Gießen, een universiteitsstad die bekend staat om haar cultuur en wetenschap.

Maar op een warme augustusdag in 2017 kwam Hänel met de fiets thuis van werk en vond een gele brief op de keukentafel. “Ik wilde het je niet eerder vertellen”, zei haar partner bij binnenkomst. “Ik wilde je geen slechte dag op werk bezorgen.” De brief kwam van de rechtbank en kondigde aan dat ze verdacht werd van het schenden van artikel 219a in het Duitse strafrecht: het adverteren van abortus. “Ik was verbijsterd”, zegt ze aan de telefoon.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Fragiele abortusrechten

De rechtszaak maakte veel los in Duitsland. Hänel, een vriendelijke vrouw met kleurrijke kleding, werd het gezicht van een nieuwe abortusrechten-beweging in het land. Zo’n beweging leek lang niet nodig, omdat het mogelijk is voor vrouwen om tot twaalf weken een zwangerschap te beëindigen. Maar de rechtszaak maakte duidelijke hoe fragiel de abortusrechten voor Duitse vrouwen daadwerkelijk zijn.

Abortus is volgens artikel 218 in het Duitse strafrecht namelijk illegaal. Toch mogen vrouwen om medische redenen of na een verkrachting een zwangerschap beëindigen. Daarbij kunnen vrouwen tot twaalf weken zwangerschap zich laten aborteren als ze daarvoor een certificaat krijgen na een gesprek met een kerkelijk of onafhankelijk adviesbureau.

Die gedoogconstructie is gaan wankelen doordat de invloed van de anti-abortusbeweging in Duitsland is toegenomen. De Lebensschutz-beweging voert campagne, lobbyt in de politiek en organiseert demonstraties bij klinieken en in Berlijn, met in 2019 achtduizend deelnemers. Maar vooral online is de beweging actief. De website Babykaust vergelijkt abortus met de Holocaust, vergezeld van foto’s van huilende kinderen en bloederige embryo’s.

Arts Kristina Hänel: ‘Je spreekt niet over abortus aan de universiteit, je onderwijst er niet in, want iedereen is bang om aangeklaagd te worden’. ©Hollandse Hoogte / dpa Picture-Alliance

De website is opgezet door Klaus Günter Annen, een kantoorbediende uit de deelstaat Baden-Württemberg, die zich na zijn pensioen volledig op het activisme stortte. Hij stuitte op de in vergetelheid geraakte wet 219a in het Duitse strafrecht, het verbod op het adverteren van abortus. Het nazi-regime had die wet in 1933 ingevoerd zodat Duitse vrouwen het niet in hun hoofd zouden halen zich te ontdoen van hun ongeboren nageslacht. Zeven decennia later is die wet vooral munitie voor Annen, die sinds 2005 honderden abortusartsen heeft aangeklaagd voor het informeren van vrouwen.

Lang was hij niet zo succesvol. Zijn aanklachten tegen artsen als Kristina Hänel werden jarenlang genegeerd. Tegelijkertijd moest hij een aantal keer zelf naar de rechtbank. In 2003 kreeg hij een voorwaardelijke gevangenisstraf van twee maanden toen hij brochures uitdeelde voor de praktijk van een dokter, die hij een kindermoordenaar noemde. Ook besloot het federale hooggerechtshof dat hij op grond van de vrijheid van meningsuiting wel abortus met de Holocaust mag vergelijken, maar abortusartsen niet met de concentratiekampcommandanten.

Wiskundestudent

Maar de inspanningen van Annen kwamen pas echt van de grond toen hij in 2015 steun kreeg van de 30-jarige anti-abortusactivist Yannic Hendricks. De wiskundestudent uit Kleve maakte er, in zijn eigen woorden, een hobby van om abortusartsen aan te geven bij de politie vanwege artikel 219a. Een van zijn aanklachten leidde tot de rechtszaak van dokter Kristina Hänel in 2017, die zoveel stof deed opwaaien in de Duitse samenleving. De bekende presentator Jan Böhmermann had het over Hendricks toen hij zei: “Dus we moeten nog discussie voeren over 219a vanwege verveelde internet-losers die er persoonlijke voldoening uit halen om vrouwen in nood lastig te vallen?”

Voor Duitse artsen was het een grote schok toen Kristina Hänel werd veroordeeld vanwege artikel 219a en een boete van zesduizend euro kreeg. De meesten namen de verouderde wet net als dokter Hänel niet serieus, of wisten überhaupt niet van het bestaan van de wet. Met name artsen uit het voormalige Oost-Duitsland, waar abortus legaal was en wet 219a niet meer bestond. “Zelfs de christelijke ziekenhuizen wisten niet van de regel”, zegt Hänel.

Veel artsen haalden na de veroordeling van Hänel alle informatie over abortus van hun website, om veroordeling te voorkomen. Zelf weigerde Hänel haar website aan te passen en ze besloot haar veroordeling aan te vechten. Om haar te steunen besloten veel artsen net als Hänel de informatie op hun website te houden. “Ze toonden hun solidariteit met mijn zaak”, zegt Hänel.

Bijval voor Hänel

Ook in de Duitse politiek krijgt de zaak van Hänel veel bijval. Alle politieke partijen, behalve de regerende CDU en de extreem-rechtse AfD, willen artikel 219a afschaffen. Het is verrassend dat de CDU zo’n conservatief standpunt inneemt in deze kwestie. Het is te verklaren doordat de AfD in die tijd bezig was met een flinke opmars en de partij haar conservatieve kiezers niet wilde verliezen. “De rechtse krachten werden steeds sterker”, zucht Hänel. “Dat de meerderheid in de Bondsdag daardoor niet haar stempel op dit onderwerp wist te drukken, dat is een catastrofe.”

Hoewel het de meerderheid in de Bondsdag niet lukte om 219a te schrappen, werd dit in 2019 wel aangepast. Artsen mogen nu wel op hun website vermelden dát ze abortus uitvoeren, maar niet welke methodes ze daarvoor gebruiken. Ook besloot de Duitse Medische Vereniging een lijst te publiceren met abortusartsen, omdat vrouwen in hun zoektocht enkel stuitten op lijsten van websites als Babykaust. Maar de lijst van de vereniging is onvolledig, omdat veel artsen er niet op durven zo lang de wetgeving onduidelijk blijft.

Daardoor blijft abortus gecriminaliseerd en dat levert bizarre situaties op, weet Hänel. Ze noemt situaties waarin bewapende agenten de praktijken van abortusartsen binnenkwamen terwijl vrouwen in de wachtkamer zaten. Of die zaak waarbij een gynaecoloog voor de rechtbank kwam en de rechter zijn cliënt bleek te zijn. “De rechter heeft toen gezegd: het kan niet zijn dat die man een crimineel is”, zegt ze.

Zulke incidenten leiden ondertussen tot meer bewustwording in Duitsland. Sinds de zaak van Hänel is er veel discussie over het onderwerp. Ook bij mensen die zich niet eerder met abortus bezighielden. Eerder stuitten alleen vrouwen die ongewenst zwanger waren op de hindernissen. “Jonge vrouwen weten meestal niet dat we zo’n gekke wet hebben”, zegt Hänel. “Als ze ongewenst zwanger zijn en adressen zoeken van abortusartsen dan komen ze uit bij pro-life, Babykaust en andere stomme websites en realiseren ze zich: wat gebeurt er in Duitsland?”

Hoewel Duitsland op veel onderwerpen een progressief beleid voert, heeft het sterke conservatieve wortels. In sommige delen van het land is abortus nog steeds een taboe. Dat werkt door tot in de medische wereld. Training in abortus is geen onderdeel van reguliere medische studies, zelfs niet in een specialistische opleiding als gynaecologie.

Hoewel deelstaten de taak hebben ervoor te zorgen dat er genoeg faciliteiten zijn waar vrouwen een ongewenste zwangerschap kunnen beëindigen, stuiten zij op dat taboe. Afgelopen zomer wilde het ministerie voor sociale zaken van de deelstaat Baden-Württemberg klinieken aanmoedigen meer artsen te rekruteren die bereid zijn een abortus uit te voeren. De twee grootste verenigingen voor gynaecologen noemden dat een ethische uitdaging. “Elke betrokkene moet zich hiervoor verantwoorden tegenover zijn of haar geweten.”

Consequenties voor vrouwen

Door de toenemende invloed van wet 219a wordt abortus verder in de taboesfeer gedrukt. “Je spreekt er niet over aan de universiteit, je onderwijst er niet in, want iedereen is bang om aangeklaagd te worden”, zegt Hänel. “Als je zegt dat je een abortusarts bent dan mogen mensen je niet zo. Het helpt dan natuurlijk helemaal niet dat het verboden is, dat het in het Strafboek staat.”

Het heeft consequenties voor vrouwen in Duitsland. Zo zijn er steeds minder faciliteiten waar ze een ongewenste zwangerschap kunnen afbreken. Volgens het federale bureau voor statistiek was in 2003 een abortus mogelijk in 2050 klinieken verspreid over het land, in 2020 waren dat er nog maar 1120. In Passau, een universiteitsstad met 53.000 inwoners, voert geen enkele arts momenteel abortus uit. “Op sommige plekken in Duitsland moeten vrouwen 200 kilometer rijden naar een arts”, zegt Hänel.

Ondertussen vindt de anti-abortusbeweging steeds meer manieren om vrouwen te bereiken. Zo doen organisaties als Profemina zich voor als neutrale adviesbureaus waar vrouwen het benodigde certificaat kunnen krijgen om een abortus te doen. Maar de vrouwen die daarheen gaan krijgen geen certificaat en worden omgepraat door anti-abortusactivisten.

Ook Hänel ziet de beweging aan invloed winnen. “Hier in Gießen reden ze met bussen rond, beplakt met hun propaganda”, zegt ze. “Ze hebben genoeg geld voor dat soort acties.”

Hänel vecht terug via de juridische weg. Vorig jaar klaagde ze anti-abortusactivist Annen aan, omdat hij haar vergeleek met artsen van de concentratiekampen. Ze won de rechtszaak en Annen kreeg een boete van zesduizend euro.

Maar belangrijker dan actie ondernemen tegen anti-abortusactivisten vindt zij het gevecht tegen artikel 219a, dat een langere adem vereist. Want haar hoger beroep tegen haar eerdere veroordeling verloor ze onlangs definitief.

Nu brengt ze haar zaak voor de hoogste rechtelijke macht in Duitsland, het Federale Constitutioneel Hof. Mocht het haar daar niet lukken om artikel 219a aan te vechten, dan stapt ze naar de Europese rechtbank. Toch heeft ze goede hoop dat het haar in Duitsland gaat lukken. “Veel Duitse juristen maakten al duidelijk dat deze wet zo niet verder kan”, zegt ze. “Je kunt niet vrouwen de mogelijkheid geven om een abortus te doen, maar medisch personeel tegelijkertijd verbieden informatie te geven.”

Hoewel Hänel niet eerder zo in de schijnwerpers stond heeft ze zich altijd ingezet voor de keuzevrijheid van vrouwen. Jarenlang had ze het gevoel er alleen voor te staan. Maar dat is in de afgelopen vier jaar veranderd. Ze is nu trots lid van Doctors for Choice Germany en de saamhorigheid onder artsen vindt ze wunderbar. “We hebben niet eerder de noodzakelijkheid ervan ingezien, terwijl die er al vele jaren was”, vertelt ze. “Nu pas zien we dat we ons moeten organiseren om vrouwen recht te geven op een betere behandeling.”

Lees ook: 

Deze mensen blijven vrouwen bij abortusklinieken confronteren: ‘Zo’n twee à drie keer per week werkt het’

Demonstranten mogen vrouwen bij abortusklinieken niet langer lastigvallen. Maar ze geven niet op. ‘Nee, wij gaan gewoon voor de waarheid.’