Het coronavirus slaat toe van top tot teen

Covid-19: Nazorgpoli Amsterdam UMC probeert virus te begrijpen

300
©Laura Van Der Bijl

Als er één symptoom symbool staat voor het coronavirus, dan is het wel een droge hoest. Waar de kuch vóór het coronatijdperk opging in de omgevingskakofonie, lijkt het wel alsof hij nu een podium en geluidsversterking krijgt. Nou wil het ellendige geval dat die droge hoest bij veel ex-covidpatiënten wekenlang aanhoudt. Dus dan ben je te grazen genomen door Covid-19, het lijf heeft het virus eruit gewerkt, officieel ben je genezen, maar uitgerekend die hoest blijft. Met alle misprijzende blikken van dien.

"Dat is voor patiënten echt heel vervelend," zegt Michèle van Vugt, hoogleraar inwendige geneeskunde, gespecialiseerd in infectieziekten. Ze is een van de initiatiefnemers van de post-Covidpoli van Amsterdam UMC, een nazorgpoli voor herstellende covidpatiënten. "Ook als je niet besmettelijk meer bent, is het sociaal heel lastig om hoestend en proestend een supermarkt binnen te stappen."

Op de poli horen ze vaak: "Dokter, ik heb nu al weken een droge hoest. Hoe lang gaat dat zo door?" Het eerlijke antwoord: de artsen weten het niet. Bij veel andere virale luchtweginfecties duurt het zes tot acht weken voordat de hoest verdwijnt, maar of dat bij Covid-19 ook zo is, moet nog blijken.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Raadsels rond het virus

Elk virus heeft een eigen nasleep. Elke hoest heeft een eigen oorsprong, eigen processen en eigen uitingen. Dus hoeft een coronahoest zich niet te gedragen als een griephoest, om maar wat te noemen. Dat geldt ook voor embolieën. Artsen zijn verbluft over het grote aantal bloedpropjes in de longen van covidpatiënten. De bloedpropjes die in een acuut proces als Covid-19 in snel tempo worden afgevuurd, gedragen zich echter anders dan andere bloedpropjes. Prognose onbekend dus.

Zo zijn er nog tal van raadsels rond het virus. De lijst met postcovidklachten is heel lang - van een herseninfarct tot iets dat lijkt op wintertenen en alles daar - qua locatie of ernst - tussenin. Nu tienduizenden patiënten genezen zijn, wordt steeds duidelijker wat voor slagveld het virus in het lichaam kan achterlaten. De één knapt snel op, de ander kan weken later nog steeds amper ademhalen. Die patiënten voelen zich sloom, liggen de halve nacht wakker, zijn snel uitgeput of kunnen zich niet focussen.

Om aan hen goede nazorg te verlenen, maar ook om het virus beter te begrijpen, heeft Amsterdam UMC de post-Covidpoli opgezet, waar ze vooralsnog circa 300 covidpatiënten monitoren en behandelen voor de restverschijnselen. De hoop is dat het virus zijn geheimen blootgeeft, zodat de behandeling daar steeds beter op kan worden afgestemd.

Van Vugt zit in haar kamer met souvenirs uit verre landen. Longarts Els Weersink is aangeschoven. Telefoon in de aanslag, want ze moet zo naar haar patiënten. Vanaf een schermpje doet ook longarts Kirsten Mooij-Kalverda mee aan het interview. Met collega-longarts Esther Nossent hebben ze de polikliniek opgericht en werken ze samen met tal van andere artsen met uiteenlopende specialismen.

Wat vooral opvallend is, zegt Weersink, is hoe hard bij een deel van de patiënten het virus heeft ingehakt op het energielevel. Ook mensen die niet heel ziek werden van Covid-19 hebben gigantisch op hun conditie ingeleverd. "Ze zijn snel uiterst vermoeid en kortademig. Een trap oplopen is al te zwaar."

Het is nog gissen wat daar precies de oorzaak van is, maar zeker is dat de schade van de infectie in de longen meespeelt. Daarnaast krijgen veel patiënten embolieën, waarbij bloedpropjes in de bloedvaten de zuurstofopname in het lichaam belemmeren. En dat maakt moe. Een derde factor waarom patiënten moeite hebben om actief te zijn, is dat hun spieren verzwakt zijn door de ontsteking die het virus Sars-Cov2 veroorzaakt. "Maar je levert ook veel spierkracht in als je door ziekte lang op bed ligt en weinig beweegt."

Via de telefoon voegt Mooij-Kalverda eraan toe dat patiënten vaak slaapproblemen hebben. Ook dat vreet aan het energiepeil. "Ik hoor vaak van mensen die in het ziekenhuis hebben gelegen dat ze thuis nachtmerries en onderbroken nachten hebben. Veel hazenslaapjes." Het is een bekend verschijnsel bij patiënten die op de ic hebben gelegen: het postintensivecaresyndroom (PICS), een verzamelnaam voor aandoeningen die mensen overhouden aan een ic-verblijf, zoals slaap- en psychische problemen. Deskundigen verwachten dat er door corona er een heel nieuwe groep mensen met PICS bijkomt.

Dertig keer dezelfde alinea

Ook concentratieproblemen zijn een veelgehoorde klacht. "Sommige mensen kunnen niet eens een boekje lezen. Dan moeten ze dertig keer dezelfde alinea herhalen, voordat ze begrijpen wat er staat. Gewoon omdat ze de focus niet hebben," zegt Weersink.

Volgens Van Vugt zie je ook concentratieverlies in de nasleep van andere infectieziekten, zoals de ziekte van Pfeiffer en Q-koorts. "Dát in combinatie met een dodelijke vermoeidheid die maar niet lijkt op te houden. De onderliggende verklaring: herstel."

Valt er nog meer van die andere ziektes te leren? Kun je op basis van de kennis die daarover is opgedaan al voorspellen hoe het de covidpatiënten in de toekomst zal vergaan?

Het onbevredigende antwoord is nee. Weersink heeft gekeken naar een onderzoek naar patiënten die Sars hebben gehad. Na een jaar leken die allemaal hersteld. "Maar dat mag je niet één-op-één vertalen naar Covid-19, want Sars geeft alleen een longontsteking en Covid-19 veroorzaakt ook nog veel vaatproblemen en embolieën. We weten het simpelweg niet."

Hoopvolle boodschap

Wat de deskundigen inmiddels wel weten: het virus slaat hard toe, het trekt een spoor van top tot teen en als het immuunsysteem het virus eruit heeft gewerkt, zit het lichaam met de brokken. Herstel kan lang, heel lang duren. Weersink: "Ze zeggen weleens: voor elke dag dat je ziek was, moet je een week herstellen. Dus als je veertien dagen ziek bent, dan duurt het veertien weken voordat je weer op het precovidniveau zit."

Daarbij speelt volgens Van Vugt mee dat de meeste patiënten voor ze ziek werden al niet topfit waren. Velen hadden overgewicht, een hoge bloeddruk of diabetes. "Dan moeten ze uit een slechter niveau terugkeren uit een diep dal. Dat kost gewoon heel veel tijd." Lichtpuntjes zijn er ook. Er zijn klachten die al bij ontslag uit het ziekenhuis weg lijken te zijn, zoals diarree. Veel patiënten hebben een tijdelijk geur- en smaakverlies, maar dat corrigeert zich. En de ontregelde nieren en de lever lijken al vrij snel weer gewoon mee te draaien.

Mooij-Kalverda wil dus niet alleen maar somberen. "Ik heb patiënten gezien die een zeer verontrustende CT-scan hadden tijdens opname en die nu, nog geen drie maanden later, qua longen weer een normale CT hebben. Dat zegt wel iets over het vermogen om te herstellen."

Van Vugt vindt een hoopvolle boodschap eveneens op zijn plek, want ja, het virus zit overal en stroopt het lijf af met alle schade van dien. "Maar we weten ook dat het lichaam in staat is om heel veel zaken te herstellen. De tijd heelt."

Zoals er een litteken op de huid kan achterblijven, kan dat ook in de longen gebeuren. Als er veel littekenweefsel is, krimpt de long en wordt die stugger, waardoor het lichaam moeilijker zuurstof opneemt (fibrose). Daardoor kan iemand al na de minste inspanning kortademig en vermoeid raken.

Aangezien de covidinfectie bij veel ernstig zieke patiënten hard in de longen heeft toegeslagen, vrezen longartsen dat er veel patiënten met onherstelbare fibrose bijkomen.

Omdat patiënten zo lang ziek zijn, vallen veel mensen fors af. Ook bij patiënten met flink overgewicht is dat zorgelijk, omdat het gewichtsverlies voor een belangrijk deel ten koste gaat van het spierweefsel, dat nodig is om goed te kunnen bewegen.

De artsen staan paf over het tempo en de hoeveelheid embolieën bij covidpatiënten. Een embolie is een bloedpropje dat de weg in een bloedvat verspert. Als die propjes in de longen zitten, verdeelt het bloed zich daar niet meer goed, waardoor zuurstof moeilijker in het bloed wordt opgenomen.

Uit onderzoek in Nederlandse ziekenhuizen bleek dat bijna de helft van de ic-patiënten tromboseproblemen had. Maar het komt ook voor bij patiënten die niet op de ic hebben gelegen. Of de longembolieën uiteindelijk geheel verdwijnen, is niet bekend. Als ze niet weggaan, kan dit blijvend leiden tot kortademigheid en vermoeidheid. Het kan een abnormale hoge bloeddruk in de longslagader geven: pulmonale hypertensie.

Chinese onderzoekers hebben sporen van het virus zelfs in het sperma teruggevonden van mannen die ernstig ziek waren. Gedacht wordt dat het coronavirus niet seksueel overdraagbaar is, maar nu moet onderzocht worden of het in bepaalde gevallen wel zo kan zijn. Bij zika is ook aangetoond dat het in uitzonderlijke gevallen door onbeschermde seks wordt overgedragen.

Het zijn geen wintertenen, maar ze lijken erop. Dermatologen zien steeds vaker (ex-)covidpatiënten met een vreemde aandoening aan de tenen en soms de vingers, die de specialisten niet thuis kunnen brengen. Op die plekken verschijnen blauw-paarse plekken. De een heeft een rode jeukende uitslag, maar er zijn ook blaren gezien.

Van extreme vermoeidheid tot blauw-paarse vlekken op de tenen. Nu het aantal positief geteste personen met Covid-19 de 50.000 nadert, leren artsen steeds meer over de nasleep: het longvirus trekt sporen in elke uithoek van het lichaam.

- Embolieën, soms met een herseninfarct tot gevolg

- Slaapproblemen

- Concentratieverlies

- Psychische problemen

- Trombosebeen

- Verlies van spiermassa