Dit staat er op het spel als Amazonewoud blijft branden: 5 vragen beantwoord

In het Braziliaanse Amazonewoud woeden nooit geziene branden. De rookpluim strekt zich uit over een oppervlakte honderd keer zo groot als ons land. De kaarten van de CO2-uitstoot gaan nu al diep in het rood en op langere termijn dreigt er nog een veel grotere ramp. Want als er nog tien procent van het oorspronkelijke woud verdwijnt, dan kan de ‘long van de wereld’ veranderen in een droge savanne.
©REUTERS

Hoe omvangrijk is het probleem?

Volgens het Braziliaanse Instituut voor Ruimteonderzoek (INPE), dat de branden op satellietbeelden volgt, zijn er de voorbije week alleen al 9.500 nieuwe gestart. Over heel Brazilië werden er dit jaar al 74.155 geteld. Een stijging met 84 procent tegenover vorig jaar én een absoluut record. Van die branden sloegen er 54.265 toe in het Amazonebekken, ’s werelds grootste regenwoud. Dat beslaat een oppervlakte van 5,5 miljoen vierkante kilometer, waarvan 60 procent zich in Brazilië bevindt. En terwijl het aantal branden in het hele bekken redelijk stabiel is gebleven, nam het in dat Braziliaanse deel toe met 111 procent.

Hoeveel oppervlakte bos er werd verwoest door die recente branden, valt nog niet te ramen. Maar de rookpluim die zich momenteel over het land verspreidt, zou drie miljoen vierkante kilometer beslaan — honderd keer zo groot als België. Dat droeg er maandagnamiddag toe bij dat de miljoenenstad São Paulo verduisterd geraakte alsof het al nacht was. Al zeggen wetenschappers wel dat die verduistering grotendeels te wijten was aan een plotse zware bewolking en het gevolg van andere bosbranden — in buurland Paraguay met name, ver van het Amazonegebied.

São Paulo begin deze week op klaarlichte dag. ©BELGAIMAGE

Hoe zijn de branden ontstaan?

Het Amazonegebied verkeert in deze tijd van het jaar in een droge periode. Die duurt normaal gezien van juli tot oktober. Maar zelfs dan ontstaan er in het regenwoud slechts zelden natuurlijke branden, zoals door een blikseminslag. Volgens INPE-wetenschapper Alberto Setzer is het dit jaar ook niet abnormaal warmer of droger dan anders. “Het vuur ontstaat door mensenhanden, zij het per ongeluk of opzettelijk”, zo oordeelt hij. 

Boeren maken vaak misbruik van het droge seizoen om stukken van het bos plat te branden, zodat ze nieuwe gronden kunnen bewerken. En ook de illegale houtkap treft schuld. Geweten is dat daders daarvan dikwijls branden stichten om de lokale bevolking het woud uit te jagen en de sporen van hun misdaad uit te wissen.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Wie is de grote schuldige? President Bolsonaro?

Braziliaanse milieuactivisten leggen de schuld bij Jair Bolsonaro, de gewezen militair die in januari president van Brazilië werd. Die maakt er geen geheim van dat hij het Amazonegebied uitsluitend als een geldbron beschouwt. Zo was hij nog maar een dag aan de macht, of hij had ’s lands bosbeheer al overgeheveld van het departement voor Milieu naar dat voor Landbouw.

Dat Bolsonaro vrij spel geeft aan boeren en houthakkers, valt overvloedig met cijfers te staven. Terwijl er vorig jaar nog 25.000 kubieke meter aan illegaal gekapt hout in beslag genomen werd, stond die teller halverwege mei van dit jaar nog maar op 40 kubieke meter. Het aantal boetes voor illegale ontbossing daalde intussen met 34%. Toen hetzelfde Instituut voor Ruimteonderzoek dat ook de branden monitort eerder deze maand alarm sloeg over de toegenomen ontbossing die het op satellietbeelden zag, werd de directeur prompt ontslagen. Bolsonaro noemde het een leugen dat die ontbossing in de eerste zeven maanden van zijn bewind al steeg met 67%.

Ook voor de branden ontkent hij iedere schuld. “Eerst noemden ze mij kapitein kettingzaag”, zo klaagt hij theatraal. “En nu zou ik de Nero zijn die het Amazonewoud in lichterlaaie zet.” Aanvankelijk beweerde hij dat de branden een normaal seizoensverschijnsel zijn — en deze week betichtte hij de milieuactivisten ervan dat zij de branden zelf aansteken om hem in diskrediet te brengen.

President Jair Bolsonaro. ©Copyright 2019 The Associated Press. All rights reserved.

Wat kunnen de gevolgen zijn voor het Amazonewoud?

Iedere hectare die in vlammen opgaat, brengt het Amazonegebied een stapje dichter bij het kantelpunt waarop een groot deel van het woud verandert in een savanne — een droge grasvlakte met nog maar hier en daar een boom. En dat is een evolutie die onherroepelijk zal zijn. Het bos zorgt immers zelf voor al de regen die het nodig heeft: de neerslag in het natte seizoen valt uit de wolken die ontstaan door al het water dat de bomen verdampen. Maar als er te veel bomen verdwijnen, wordt die gesloten keten doorbroken.

Wetenschappers schatten dat het kantelpunt zich voordoet als een kwart van het oorspronkelijke bosareaal verdwenen zal zijn. Die teller staat op dit moment op 15 procent. Er is dus nog maar 10 procent buffer en die zou aan het huidige tempo van ontbossing opgebruikt zijn tegen het einde van deze eeuw. Het ging enkele jaren beter met die ontbossing, want tussen 2004 en 2012 nam ze af met 80 procent. De voorbije zeven jaar sloeg de slinger echter weer om en als Bolsonaro zijn beleid voortzet, wordt gerekend op een verdrievoudiging van het probleem.

Als die ontbossing ondertussen ook voor een lokale klimaatsverandering zorgt — en daar zijn al tekenen van — dan kan het gevreesde kantelpunt nog veel vlugger worden bereikt. Hogere temperaturen en een vermindering van de neerslag zorgen immers voor een vicieuze cirkel die de teloorgang van het woud versnelt. Dan komen er nog meer branden bijvoorbeeld en sommige wetenschappers vrezen dat tegen 2030 al 55 procent van heel het Amazonewoud vernietigd of ernstig beschadigd zal zijn.

Wat kunnen de gevolgen zijn voor het wereldwijde klimaat?

Het Amazonewoud wordt niet voor niets ook wel ‘de long van de wereld’ genoemd. Het pompt immers 20 procent van alle zuurstof in de atmosfeer. Die wordt geproduceerd door de bladgroenwerking van de bomen, waarbij CO2 uit de lucht wordt gehaald. Vier jaar geleden wees een studie in het vakblad Nature al uit dat die absorptie van CO2 door het Amazonewoud sinds de jaren negentig met een derde is gedaald. Dat verlies aan natuurlijke zuivering van de atmosfeer loopt op tot één miljoen ton CO2 per jaar — het dubbele van de hoeveelheid die een forse industriestaat zoals Groot-Brittannië op dezelfde tijd uitstoot.

Het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC) heeft al meermaals beklemtoond dat het behoud van regenwouden minstens zo belangrijk is om de opwarming tegen te houden als het beperken van onze uitstoot. Als alle bossen van de wereld gerooid zouden worden, komt er drie biljoen ton aan broeikasgassen vrij — méér dan de hoeveelheid die in alle nu bekende voorraden petroleum, aardgas en steenkool zit vervat.

Daarnaast dreigt ook de verstoring van de watercyclus in het Amazonewoud te gaan wegen op de rest van de planeet. De hoeveelheid water die er omgaat in het spel van wolkenvorming en neerslag is immers zo groot, dat het zelfs de stromingen van ’s werelds oceanen beïnvloedt. En wetend hoe belangrijk de Golfstroom die vanuit Amerika naar onze kusten spoelt bijvoorbeeld is voor het klimaat in West-Europa, valt te raden dat een wijziging van die stromen een enorme impact zal hebben.

Bekijk ook: Sao Paulo kleurt pikzwart door bosbranden

Smeulende resten in Iranduba, Brazilië. ©REUTERS