Dit is waarom alle kunstsubsidies naar de Randstad gaan en Oost-Nederland geen cent krijgt

Zelden was de tegenstelling tussen Randstad en provincie duidelijker zichtbaar dan bij de verdeling van de kunstsubsidies. Vrijwel al het geld (21 miljoen euro) gaat naar de vier grote steden. Theatermakers uit Oost-Nederland krijgen niets. Hoe kon het zo misgaan? ,,Alsof wij hier geen goede kunst maken.”
Deventer theatermaker Peter Drost van Beumer & Drost krijgt geen subsidie meer. ,,We zullen veel kleinschaliger moeten werken.” ©FOTO HISSINK / de Stentor

1 | HET BOZE OOSTEN

Theatergezelschap Beumer & Drost uit Deventer trekt al twintig jaar volle zalen. Van grote schouwburgen tot kleine theaters; er is bijna geen plek in Nederland of Vlaanderen waar het gezelschap niet op de planken heeft gestaan.

Maar vanaf nu wordt alles anders, vreest oprichter Peter Drost. Iedere vier jaar kreeg Beumer & Drost subsidie van het Fonds Podiumkunsten. Tussen 2017 en 2020 een bedrag van 354.167 euro. Het stelde het toneelensemble in staat om onderscheidende voorstellingen te maken, acteurs in te huren, mooie decors te bouwen en marketing te bedrijven.

Dat we nu plotseling geen cent meer krijgen, komt keihard aan

Theatermaker Peter Drost

,,Jarenlang hebben we in artistieke vrijheid kunnen werken en ons eigen plan kunnen trekken”, vertelt Drost. ,,Het stelde ons in staat veel moois te maken. Dat we nu plotseling geen cent meer krijgen, komt keihard aan.”

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

De producties van Beumer & Drost zullen noodgedwongen kleinschaliger worden. Of ze daarmee ooit nog in gerenommeerde theaters spelen? Drost weet het niet. ,,In Deventer is net het nieuwe filmtheater Mimik geopend. Het is prachtig geworden, maar of we er ooit op de planken zullen staan? In deze situatie vrees ik ervoor.”

21 miljoen euro

Vorige maand maakte het in Den Haag gevestigde Fonds Podiumkunsten de verdeling van de rijkssubsidies bekend. Er was een bedrag van 21 miljoen euro te verdelen onder toneel-, dans- en muziekgezelschappen. In totaal deden 202 gezelschappen een aanvraag, waarvan er 78 werden gehonoreerd. Het gros daarvan komt uit de Randstad (65), Amsterdam voorop. Liefst 54 procent van de subsidies gaat naar de hoofdstad. ‘De provincie’ had het nakijken. Oost-Nederland (Overijssel en Gelderland) ontvangt welgeteld 0 euro, terwijl twaalf groepen subsidie hadden aangevraagd. Ook Flevoland krijgt geen cent.

De cultuursector is furieus. Althans, buiten de Randstad. ,,Dit is echt schandalig, de wereld stopt toch niet na Utrecht?”, briest de Zwolse theatermaker Boudewijn Koops, artistiek leider van De Zwolse Stadsproductie. ,,Het is onbestaanbaar dat ze het landelijke geld zó slecht hebben verdeeld.”

In onderstaande visualisatie kun je op een stad of regio klikken om te zien hoeveel subsidie deze heeft ontvangen. Het verhaal gaat door onder de visualisatie.

Amsterdam

Koops staat niet alleen in zijn kritiek. Geen kunstenaar in het oosten die vindt dat vrijwel alle subsidiemiljoenen terecht naar de Randstad gaan. Regionale en landelijke politici vrezen voor een culturele kaalslag in het oosten. Zo deelde het populaire CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt uit Enschede op Twitter zijn ongenoegen: ‘Amsterdam: 54% van de subsidies (0,8 miljoen inwoners). Gelderland en Overijssel: 0% (3,1 miljoen inwoners). Waarom? Iedereen moest voldoen aan ‘diversiteit en inclusiviteitscode’. Nou, deze verdeling is heel erg niet inclusief!’

,,Dit is absurd”, stelt Gerhard Bos, de Apeldoornse fractievoorzitter van het CDA in Gelderland. ,,In deze regio hebben we veel gezelschappen van het hoogste niveau. Het is ongehoord dat daar geen cent naartoe gaat. Neem De Ereprijs uit Apeldoorn, een toporkest met een positieve beoordeling van het Fonds. Toch krijgt De Ereprijs geen subsidie. Dat kan echt niet, de verdeling is zó scheef.”

Boze brief

Dat vinden ook negen van de twaalf provincies, waaronder Overijssel, Gelderland en Flevoland. Zij voelen zich miskend. Eind augustus schreven ze een boze brief aan cultuurminister Ingrid van Engelshoven (D66) waarin ze oproepen tot regionale spreiding van het cultuurgeld. ,,We hebben een geweldig makersklimaat, met name in Zwolle en Deventer”, zegt de Overijsselse cultuurgedeputeerde Roy de Witte. ,,Dat hier geen geld heengaat is een totale miskenning van het goede werk dat hier wordt geleverd.”

2 | DE GEVOLGEN

Dat het schip met kunstsubsidies de IJssel niet is opgevaren zorgt volgens de cultuursector voor uitholling van het culturele aanbod in het oosten. ,,Dat onze gezelschappen geen geld krijgen, betekent dat ze veel minder kunnen maken”, stelt Drost. ,,Dat zorgt voor een enorme verschraling van de waaier aan podiumkunsten. Schraalhans is hier straks keukenmeester en dat zou eeuwig zonde zijn.”

Als er geen aanbod is trekken jongeren nood­ge­dwon­gen weg

theatermaker Boudewijn Koops

Het makersklimaat wordt onvermijdelijk aangetast, denkt ook Rob Kramer, die de regionale cultuurwereld goed kent. Jarenlang was hij directeur van Productiehuis Oost-Nederland uit Deventer en tegenwoordig is Kramer directeur van het ArtEZ Conservatorium in Enschede, de hogeschool voor de kunsten die ook vestigingen heeft in Zwolle en Arnhem. ,,Dit zet onze cultuursector op achterstand. Zonder geld zullen gezelschappen het moeilijk krijgen. Er wordt minder gemaakt of groepen verdwijnen. In die zin snap ik niet wat er nu gebeurt, het staat haaks op de belofte van de minister dat Nederland groter is dan alleen de Randstad.”

Gajes tijdens een optreden in Deventer. Het theatergezelschap uit de Hanzestad krijgt geen subsidie van het Fonds Podiumkunsten. ©FOTO HISSINK

Uitholling

Ook ArtEZ zelf zal last krijgen van de uitholling van het regionale aanbod. ,,Onze studenten zijn gebaat bij een levendig cultureel klimaat”, weet Kramer. ,,Daar vallen nu grote gaten in. Het zal lastiger worden om een stageplek te vinden of om hier straks een baan te krijgen. Voor jongeren wordt het daardoor minder interessant om bij ons te studeren of om in deze regio te blijven wonen. Misschien moet het Fonds onze studenten maar een enkeltje Randstad cadeau doen bij hun diploma...”

Het pad dat theatermaker Boudewijn Koops bewandelde zal voor toekomstige studenten veel lastiger zijn. Hij studeerde aan ArtEZ in Zwolle, liep zijn stages bij theatergroepen in de buurt en bleef na zijn studie in Zwolle wonen en werken. Tegenwoordig is hij betrokken bij talloze culturele initiatieven in zijn stad. Creatievelingen zoals Koops zijn straks voor deze regio niet te behouden, is de vrees. ,,Als er geen aanbod is trekken jongeren noodgedwongen weg”, aldus Koops.

3 | WAAR HET MIS GING

Sinds haar aantreden als cultuurminister heeft Van Engelshoven flink gesleuteld aan het culturele bestel. Onder meer de toewijzing van de kunstsubsidies ging op de schop. Het Fonds Podiumkunsten, dat gezelschappen subsidieert - de makers - kreeg bijvoorbeeld bijna 16 miljoen euro minder om te verdelen. Bij die verdeling kijkt het Fonds vooral naar kwaliteit en artistieke ontwikkeling.

Er is een grote schoonmaak gehouden waarvan opvallend veel ge­zel­schap­pen uit de provincie de dupe zijn

Peter Drost

Dit suggereert dat de kwaliteit van toneel-, theater en muziekgroepen in het oosten van het land onder de maat is. ,,Dat zou je kunnen denken, ja”, zegt Kramer. ,,Of de kwaliteit is hier niet goed of wij zijn niet in staat om een goede aanvraag te schrijven. Ik denk dat beide niet waar is. Ik heb een aantal aanvragen gelezen en die waren hartstikke goed. Ook aan de kwaliteit van de makers kan het niet liggen. We hebben in het oosten gezelschappen die tot de landelijke top behoren.”

De ruim tweehonderd subsidieaanvragen zijn beoordeeld door drie adviescommissies van het Fonds Podiumkunsten. Die keken naast kwaliteit en artistieke ontwikkeling deze keer ook specifiek naar diversiteit en inclusiviteit. Op basis van de adviezen kende het Fonds de subsidies wel of niet toe.

Randstedelijke normen

Volgens Kramer is bij de beoordeling te veel gebruik gemaakt van een ‘randstedelijke normering’. Hierdoor was het voor groepen uit andere regio’s veel lastiger om goed te scoren, omdat de bevolkingssamenstelling buiten de Randstad nu eenmaal anders is. ,,Inclusiviteit is in Diepenheim heel wat anders dan in Rotterdam-Zuid. Dan voldoe je in het oosten dus niet in de ogen van zo’n adviescommissie.”

Ook theatermaker Drost heeft het gevoel dat er bij het Fonds Podiumkunsten met een randstedelijke bril op is gekeken. ,,Het lijkt er heel sterk op dat het Fonds vindt dat er alleen in de Randstad goede kunst wordt gemaakt en dat alles achter Amersfoort niet deugt. Er is een grote schoonmaak gehouden waarvan opvallend veel gezelschappen uit de provincie de dupe zijn.”

Boudewijn Koops, op de foto met Corien Feikens. ©Frans Paalman

25 van 27 commissieleden uit Randstad

Het valt op dat de deskundigen uit de adviescommissies van het Fonds Podiumkunsten vrijwel allemaal in de Randstad wonen en werken. Van de 27 commissieleden zijn er slechts twee afkomstig van buiten de Randstad. ,,In deze samenstelling is het natuurlijk niet gek dat de rest van Nederland een blinde vlek is”, vindt de Zwolse theatermaker Koops. ,,Als je heel Randstad-minded met elkaar praat is het logisch dat je minder affiniteit hebt met wat er elders in het land gebeurt.”

Regionale spreiding stopt al bij de keuze voor de commissieleden, stelt Drost vast. ,,Ze zijn bij het Fonds niet blind, ze weten precies welke mensen ze erin hebben gestopt. Blijkbaar vinden ze het zelf geen enkel probleem dat die allemaal uit de Randstad komen. Toch best gek, alsof er in de provincie geen deskundigen te vinden zijn. Het zou zeker helpen. Want hoeveel voorstellingen van gezelschappen uit het oosten of noorden hebben deze commissieleden met eigen ogen gezien?”

4 | HOE HET VERDER MOET

Zelden was de tegenstelling tussen Randstad en provincie duidelijker zichtbaar dan bij de verdeling van de kunstsubsidies. Toch is het goed om ook zelf in de spiegel te kijken: wat had het oosten anders kunnen doen? ,,We moeten leren van de mentaliteit in het westen, brutaler zijn”, zegt Koops. ,,Dat is bij het krijgen van subsidie gewoon een belangrijke kwaliteit. Maak tam-tam, zorg dat de mensen het over je hebben.”

We moeten onszelf vaker op de borst kloppen. Laten zien wat voor goed werk we hier leveren

Artez-directeur Rob Kramer

ArtEZ-directeur Kramer is het daar mee eens. ,,Nu het mis is gegaan maken we veel lawaai, maar dat hadden we eerder moeten doen. Bijvoorbeeld door vooraf goed naar de beoordelingscriteria te kijken, dan hadden we gezien dat regionale spreiding was geschrapt.”

Als het aan Kramer ligt worden oostelijke kunstenaars zelfbewuster. ,,We moeten onszelf vaker op de borst kloppen. Laten zien wat voor goed werk we hier leveren. Zichtbaarheid is cruciaal. Zo creëer je onvermijdelijkheid. Dan kan zo’n Fonds simpelweg niet meer om je heen.”

Lawaai maken

Maak dus meer lawaai, betoogt Kramer. En doe dat als kunstenaars samen met podia, opleiders, gemeenten en provincies. ,,Lawaai maken zit van nature niet in het dna van de oosterling. Bij ons is het vaak ‘kieken wat ‘t wordt’. Maar dat helpt niet in deze situaties. Dat houd ik mijn studenten ook altijd voor.”

CDA-politicus Gerhard Bos en de Overijsselse gedeputeerde Roy de Witte gooien de handdoek nog niet in de ring. ,,Den Haag moet over de brug komen, daar gaan we voor”, zegt De Witte. Ook Bos verwacht dat de scheve verdeling alsnog wordt rechtgetrokken. ,,De Tweede Kamer moet de minister dwingen om dit zaakje te repareren.”

Dat negen provincies inmiddels gezamenlijk optrekken is een eerste stap om de druk op te voeren. Datzelfde doen regionale partijen bij hun fracties in de Kamer. Bovendien komen er landelijke verkiezingen aan. Dat kan volgens Bos wel eens goed uitpakken, want partijen willen in de campagne niet het verwijt krijgen dat ze de provincie zijn vergeten.

Maar bovenal gaat Bos uit van de redelijkheid van de argumenten. ,,Zoals de kunstsubsidies nu zijn verdeeld, is gewoon niet goed. Dat ziet iedereen, zelfs in de Randstad.”

Theater Gnaffel in actie tijdens het Stadsfestival in Zwolle. ©Frans Paalman