De uil? Welke uil? En de uil van wie?

statenverkiezingen speech baudet

De overwinningsspeech die Thierry Baudet ten beste gaf, woensdagavond laat, zat vol retorische verwijzingen. Maar naar wie of wat precies ? En wat bedoelde hij ermee?
Thierry Baudet tijdens zijn overwinningsspeech in Zeist. 'Hij is een theaterman. Geen ijzeren revolutionair', zegt Frits Boterman erover. 'Het is meer revolutietje spelen.' ©Werry Crone

Welke ideeën zitten er achter de speech van Baudet? Wat te denken van zijn idee dat de westerse cultuur ten onder gaat? En van zijn profetische toon?

We vragen het Frits Boterman, historicus en kenner van de denker door wie Baudet zich duidelijk het meest laat inspireren: de Duitse cultuurfilosoof van Oswald Spengler (1880-1936). Diens bestseller uit de jaren twintig, 'De ondergang van het Avondland' inspireerde conservatief-revolutionairen die het fascisme een voedingsbodem verschaften, zonder daar overigens mee samen te vallen.

"De speech van Baudet vertoont heel duidelijk verwijzingen naar Oswald Spengler", zegt Boterman. "Onder meer in het idee dat de westerse cultuur uiteenvalt. Dat zegt Spengler ook: We hebben een prachtige westerse cultuur gehad vol kunst en filosofie, en die staat op instorten."

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Dat klinkt pessimistisch. Wat is daarvan de aantrekkingskracht?

"Wat aanspreekt, is het idee dat de samenleving te snel verandert en dat daarmee allerlei waarden op het spel staan. Dat wordt dan gekoppeld aan nationalisme. Dat zie je bij de hele conservatief-revolutionaire beweging. Migratie zou ervoor zorgen dat we ons Heimat-gevoel kwijtraken.

"Spengler spreekt ook wel van de samenleving die overgecivilieerd is, een samenleving die te veel moraliseert. Denk aan de huidige discussies over vlees eten en vliegen.

"Baudet is dus tegen het liberalisme van de VVD, want dat zet ons thuisgevoel op het spel. Maar ook tegen het moralisme van links. Hij spreekt een mengsel van gevoelens aan."

Zegt de speech iets over Baudets plannen?

"Die zijn bij alle strijdlust volstrekt onduidelijk. Dat is typisch voor conservatieve revolutionairen. Ze hebben wel programmapunten: tegen immigratie, tegen de EU. Maar hun doel is allereerst een geestelijke revolutie.

"Daarom zie je dat Baudet ook dingen kan overnemen van de Partij voor de Dieren. Het idee dat de samenleving vrij moet worden van moderne uitwassen. Dat is ook anti-modern."

Wat te denken van de retoriek?

"Baudet positioneert zich als eenzame profeet. Hij kijkt ook steeds omhoog alsof hij hulp van boven krijgt. Dat doet ook sterk denken aan Spengler, die zichzelf een heroïsche rol had toebedeeld. Kennelijk spreekt dat aan."

Maar wat is de verwantschap met het fascisme?

"Daar moet je voorzichtig mee zijn. Er is zeker verwantschap met kleine Nederlandse bewegingen die in de jaren twintig dachten dat het christendom bedreigd werd. Dat is een voedingsbodem geweest voor de latere NSB. Maar fascisten willen hun ideeën met geweld opleggen. Dat zie ik Baudet nog niet doen. Die blijft binnen de wet, net zoals Pim Fortuyn. Want het idee dat het Westen wordt bedreigd, leeft in Nederland al veel langer. Net als het idee dat de gevestigde orde faalt. Daarmee kun je jezelf profileren als profeet-politicus."

Maar Baudet zet zichzelf toch ook neer als elitair?

"Hij vertegenwoordigt zogenaamd het goede in de elite. Maar dat heeft geen enkele praktische waarde. Er is daarom bij de opkomst van Forum voor Democratie vooral reden om bang te zijn voor LPF-achtige taferelen: voor mensen die niet kunnen besturen.

"Het zou me niet verbazen als Baudet er na verloop van tijd zelf de brui aan geeft. Bij politiek komt veel kijken, veel compromissen en vergaderingen en kopjes koffie. Dat is niet zijn rol. Hij geeft liever speeches.

"Deze speech deed me denken aan die van een middelbaar scholier die zich wel in wat onderwerpen heeft verdiept, maar daar ook lukraak wat uitpikt. Baudet is een theaterman. Geen ijzeren revolutionair. Het is meer revolutietje spelen. Hij moet dit hebben voorbereid voor de spiegel, dat kan niet anders. Met een zakje lavendel onder zijn neus."

Het klonk bombastisch en het was niet per se duidelijk. Citaten uit de speech van Thierry Baudet, met uitleg.

1 "De uil van Minerva spreidt zijn vleugels bij het vallen van de avond. En dat geldt niet alleen voor deze avond, beste vrienden."

2 "Net als al die andere landen van onze boreale wereld, worden we kapotgemaakt door de mensen die ons juist zouden moeten beschermen. We worden ondermijnd door onze universiteiten, onze journalisten. Door de mensen die onze kunstsubsidies ontvangen en die onze gebouwen ontwerpen. En vooral worden we ondermijnd door onze bestuurders."

3 "We staan temidden van de brokstukken van wat ooit de grootste en mooiste beschaving was die de wereld ooit heeft gekend. Een beschaving die alle uithoeken van de wereld bestreek, die vol zelfvertrouwen was, en die de mooiste architectuur, de mooiste muziek en de mooiste schilderkunst heeft voortgebracht die ooit onder de sterrenhemel heeft bestaan. Ons land maakt onderdeel uit van die beschavingsfamilie."

4 "Schuldgevoel is hetgeen waar de klimaathekserij zich mee voedt. Wij moeten boeten, zo papegaaien de macht zoekende bestuurders van dit land de ecologische hogepriesters na. Het is pure oikofobie, het is een schuldcomplex dat kennelijk een uitweg nodig heeft."

1

Baudet mag graag schermen met zijn boekenwijsheid en haalde hier de Duitse filosoof Georg Hegel aan. Die schreef: "Die Eule der Minerva beginnt erst mit der einbrechenden Dämmerung ihren Flug", oftewel: 'De uil van Minerva begint pas bij het aanbreken van de avondschemering haar vlucht'. Daarmee bedoelde Hegel dat men pas echt inzichtelijke kennis van een gebeurtenis kan krijgen, als die bijna voorbij is.

Welke gebeurtenis Baudet bedoelde, zei hij er niet bij. Het lijkt een ingewikkelde manier om te zeggen dat de stembussen woensdagavond gesloten waren en de uitslagen dus binnenkwamen, door Baudet geframed als de uitgevlogen 'uil van Minerva', ofwel de door hem ervaren 'wijsheid van het volk'.

Maar het is breder, zei Baudet zelf. Waarschijnlijk bedoelde hij ook zoiets als: pas nu het bijna te laat is, beseffen we dat onze beschaving aan de rand van de afgrond staat.

2

Boreaal betekent 'noordelijk', naar Boreas, de Griekse god van de noordenwind. Geografen spreken bijvoorbeeld over boreale bossen. Omstreden is de term 'boreaal' als die opduikt in een belangrijke stichtingsmythe van Europees ultrarechts: de 'arische' en 'polaire' wortels van het Indo-Europese volk, de veronderstelde voorouders van de witte Europeanen. Nazi's als Heinrich Himmler meenden dat het arische ras uit een mythische noordelijke provincie stamde: 'Hyperborea'. Na de Tweede Wereldoorlog blijft de term in Frankrijk terugkomen in teksten van Europe-Action, de beweging van de historicus en verklaard racist Dominique Venner.

3

Welke 'familie' Baudet precies bedoelt, blijft onduidelijk. Maar door de woorden beschaving en familie als één woord aan elkaar te verbinden, schept hij een gevoel van 'wij geciviliseerden' tegenover anderen die onterecht kritisch zijn op 'onze beschaving'. Bijvoorbeeld al diegenen die kritiek hebben op onze koloniale geschiedenis.

4

Baudet grijpt graag terug op termen uit de Klassieke Oudheid. Onder meer met het woord 'oikofobie', de angst voor het eigen huis. Het neologisme werd gemunt door de Britse conservatieve filosoof Roger Scruton en gretig omarmd door Baudet. Zo gretig, dat hij er in 2013 een provocerend boek over schreef, getiteld 'Oikofobie'.

Daarin vat hij dit begrip samen als een 'ziekelijke afkeer van geborgenheid' die de Nederlandse en Europese elite gevangen zou houden. "Oikofobie is een fase die iedereen in zijn puberteit doormaakt", schrijft Baudet. "Dan zetten we ons af tegen onze thuis en breken we los. In normale omstandigheden gaat dat na een tijdje weer over. Maar in het Westen is die puberale houding, dat schoppen tegen thuis, blijven hangen. Daar zitten we nu in vast."