De overheid heeft een cultuuromslag nodig voor armoedebestrijding

Stel de menswaardigheid centraal van mensen in armoede, bepleiten Gerard de Korte en René de Reuver.
©RV

Armoede is een hardnekkig probleem dat ook in een welvarend land als Nederland moeilijk uit te bannen is. Kerken hebben in 2018 meer vragen om hulp ontvangen, blijkt uit het Onderzoek Armoede in Nederland 2018, uitgevoerd door kerken en diaconale organisaties. Overheidsbureaucratie staat hoog in de lijst van oorzaken die zorgen voor schulden en armoede. De overheid is niet alleen armoedebestrijder maar ook deels veroorzaker van problemen. Daarom is een cultuuromslag nodig.

Sinds 2011 stijgt het aantal huishoudens met een langdurig laag inkomen. Kerken droegen in 2018 in totaal 88,6 miljoen euro bij aan armoedebestrijding. Diaconale hulp is vooral bestemd voor eerste levensbehoeften. Daarmee dringt zich de vraag op of het zorg- en beschermingsnet van de overheid voldoende functioneert.

Naast schuldenproblematiek en langdurig lage inkomens, is bureaucratie van overheidshand een belangrijke oorzaak van armoede. Onmacht plaagt burgers in hun omgang met een overheid die van hen te veel verwacht. De overheid gaat ervan uit dat de burger zelfredzaam is. Maar ‘burgers zijn niet altijd in staat altijd en overal verstandige keuzes te maken en daarnaar te handelen’, zo schreef de WRR al in 2017.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Liefst vijf redenen in de top-10 van armoede-oorzaken hebben te maken met overheidsbureaucratie: wachttijden, vastlopen in loketten, buiten regelingen vallen, ingewikkelde formuleringen en tot slot onbekendheid met regelgeving. De overheid gaat er te gemakkelijk van uit dat mensen met het systeem uit de voeten kunnen. Overheidscommunicatie is te ingewikkeld en de digitalisering vergroot de afstand.

Hulploket

Dat kan beter. Concreet: door meer werk te maken van kortere wachttijden bij het toekennen van uitkeringen, betere dienstverlening, gebruik van minder en eenvoudige(re) formulieren, en een ‘één-loket-beleid’. Ook de Nationale Ombudsman gaf afgelopen week het advies dat iedere gemeente een hulploket moet krijgen – voor álle vragen van burgers. Zulke ‘quick wins’ zijn belangrijk om noodhulp te voorkomen.

De situatie voor mensen in armoede kan ook verbeteren door fouten die mensen maken vanwege ingewikkelde regelingen of formulieren niet langer als ‘fraude’ te bestempelen. De overheid maakt communicatie soms zo ingewikkeld dat ook redzame en goedwillende burgers moedeloos kunnen worden van de wirwar aan formulieren. Waarna zij het opgeven.

De bal wordt te veel bij de ‘zelfredzame burger’ gelegd. Terwijl die zelfredzaamheid juist voor mensen aan de onderkant een mythe is. Effectieve hulp vraagt daarom ook om een cultuuromslag. Bureaucratie gaat uit van wantrouwen. Fouten worden bestraft. Terwijl onderzoek heeft aangetoond dat mensen in armoede door stress slechte keuzes maken. En daarmee in een vicieuze cirkel terechtkomen. Zij hebben geen overheid nodig die hen verder naar de bodem zuigt, maar een helpende hand. Ze verdienen niet alleen een goed werkend systeem, maar ook menselijkheid. De vicieuze cirkel wordt niet doorbroken door te straffen, maar door te ontzorgen.

Barmhartigheid

Kerken en diaconale organisaties willen een partner zijn van de overheid en mensen in armoede. Elk vanuit de eigen rol. Waar een ambtenaar altijd in zijn achterhoofd houdt of er niet te veel wordt weggegeven zal een diaken zich eerder afvragen of er niet te weinig gegeven is. Een overheid handelt vanuit het perspectief van recht, terwijl de kerk evenzeer barmhartigheid als motto heeft. Ze vullen elkaar aan en kunnen van elkaar leren. Overheid én kerk zouden de menswaardigheid van mensen in armoede centraal moeten stellen. Veel mensen kunnen zichzelf redden. Maar niet iedereen. De bal bij deze mensen zelf neerleggen, en geen helpende maar een straffende hand uitsteken, leidt tot toename van armoede.

Lees ook:

‘De overheid is een machine geworden’

De overheid is een machine geworden, vindt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. ‘De burger krijgt een overheid die hij niet meer kent.’

Minder mensen doen meer: kerken krimpen, maar kerkgangers helpen meer mensen in nood

Ondanks verdergaande ontkerkelijking, geven kerken nog minstens evenveel hulp aan armen als drie jaar geleden. Minder mensen doen meer, blijkt uit onderzoek.