De man die Trump op de hielen zit

VS: Robert Mueller blijft koel bij stress in Washington

Nu zijn onderzoek naar de Trumpcampagne mogelijk snel tot een conclusie komt, neemt de druk op de Amerikaanse speciaal aanklager toe. Robert Mueller (74) heeft wel voor hetere vuren gestaan.
→ Robert Mueller omringd door bewakers na een briefing in de Senaat. ©REUTERS

Om via de satellietverbinding te kunnen zien wat zich in een rechtbank in Soesterberg afspeelt, is Robert Mueller die januaridag in 2001 midden in de nacht opgestaan. Om 4.30 uur zit hij als plaatsvervangend minister van Justitie in Washington voor de tv met de nabestaanden van de slachtoffers van de Lockerbieaanslag in 1988.

Mueller ziet hoe de Libische geheim agent Abdel Basset Al-Megrahi door een speciaal ingerichte rechtbank op Kamp Zeist veroordeeld wordt tot levenslang voor massamoord op 259 voornamelijk Amerikaanse passagiers van een vliegtuig naar New York. Een bom aan boord ontplofte boven het Schotse stadje Lockerbie. Ook elf mensen op de grond kwamen om.

Loods met bewijsstukken

"Zijn ogen liepen vol," vertelt een jurist van het ministerie van Justitie later in The Washington Post over het moment dat Mueller de nabestaanden toespreekt. Een collega van Al-Megrahi wordt wel vrijgesproken. "Hij is zo waardig, hij liet zich niet gaan. Hij wachtte een paar minuten en ging verder."

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Het is een van de zeldzame emotionele momenten in de carrière van een man van wie wordt gezegd dat hij met zijn medewerkers communiceert alsof hij een kruisverhoor afneemt; één bonk discipline die volgens vrienden na een kerstfeestje even met de lichten knippert ten teken dat de pret voorbij is.

Mueller was in Lockerbie door de loods met bewijsstukken gelopen. Kerstcadeaus voor de kinderen van de reizigers, een sneaker die aan een tienervoet hoorde. Hij had de nabestaanden leren kennen. Nog jaren ging hij naar de jaarlijkse Lockerbieherdenking. Toen de Schotse autoriteiten in 2009 de enige veroordeelde terrorist vrijlieten, schreef Mueller, op dat moment FBI-directeur, een ongewone, woedende brief. Schotland 'bespot het verdriet van de families die iemand hebben verloren', vond hij. 'Waar, vraag ik, is de gerechtigheid?'

De Lockerbieaffaire greep hem aan, weet zijn biograaf Garrett Graff, die Muellers FBI-jaren nauwgezet in kaart bracht. "Hij zag de pijn van de families van de slachtoffers, hun leven onderbroken door terreur. Dat maakte diepe indruk op hem. Een van de eerste dingen die hij deed als FBI-directeur was het opzetten van een programma voor slachtofferhulp."

Robert Mueller is inmiddels 74 en bezig aan een klus die nog meer losmaakt dan Lockerbie, als speciaal aanklager die de handel en wandel van de Amerikaanse president onderzoekt. Hij had na een carrière als gewaardeerd aanklager, justitietopman en FBI-directeur meer tijd kunnen gaan besteden aan zijn twee dochters, Cynthia en Melissa, van wie één met een open ruggetje werd geboren. Aan zijn vrouw Ann, die hij op een feestje ontmoette toen ze beiden 17 waren, of aan de kleinkinderen. Maar Graff denkt dat Mueller geen seconde hoefde na te denken over een betrekking als speciaal aanklager. Mueller, zegt hij, ziet het als zijn plicht om zijn land te dienen, ook op pensioengerechtigde leeftijd. "En vergeet niet: hij zou zeggen dat dit pas de op twee na moeilijkste baan is die hij ooit heeft gehad."

Aangemeld voor Vietnam

Robert Mueller was net zeven dagen directeur van de FBI en pas enkele weken vrij van prostaatkanker, toen gekaapte vliegtuigen zich in 2001 in het World Trade Center en het Pentagon boorden. In dat andere woelige jaar in de Amerikaanse geschiedenis, 1968, leidde hij een peloton mariniers in de Vietnamese jungle.

De onvrede over de oorlog groeide in de VS en veel jonge mannen - onder wie Donald Trump - probeerden de dienstplicht te omzeilen. Mueller was een uitzondering, als alumnus van topuniversiteit Princeton die zich na de oorlogsdood van een studiegenoot had aangemeld voor het Marine Corps.

In een acht uur durend gevecht om een bunkercomplex van het Noord-Vietnamese leger bewoog Mueller zich 'onbevreesd van de ene naar de andere positie, richtte nauwkeurig het tegenvuur van zijn mannen en schreeuwde woorden van bemoediging', legde de marine vast. De vijand bestookte Mueller en zijn ploeg met automatische wapens en een granaatwerper, volgens de rapportage bij een van de medailles die hij later voor zijn moed kreeg. Maar met 'complete minachting voor zijn eigen veiligheid' leidde hij een team naar vijandig gebied om een levensgevaarlijk gewonde collega te evacueren.

Vier maanden later werd Mueller in een Noord-Vietnamese hinderlaag in zijn dij geschoten. Toch 'handhaafde hij vastberaden zijn positie' en leidde hij 'kundig' het geweervuur van zijn peloton. De aanvallers werden verslagen. Niets, vertelde hij later, was zo zwaar als die bloedige gevechten in de jungle. "In moeilijke tijden bij de FBI grapte hij: ik slaap nog steeds meer dan ik ooit heb gedaan in Vietnam," weet Graff. "Het was een extreem vormende ervaring, heeft alles in perspectief gezet. Van politieke strijd in Washington raakt hij niet gestrest."

'Bob' Mueller was al jong een 'serieuze jongeman met een buitengewoon karakter', zegt Maxwell King, voormalig hoofdredacteur van The Philadelphia Inquirer, die bij hem in de klas zat op de elitaire jongenskostschool St. Paul in New Hampshire. Mueller was er aanvoerder van het voetbal-, hockey- én lacrosseteam. "Hij was niet assertief of ambitieus, nam niet brutaal de leiding als de kans zich voordeed, maar we keken naar hem als leiderschap nodig was. Dat zie ik als zijn stijl: niet opzichtig of uitgesproken, maar serieus, stabiel."

Mythologisch figuur

King noemt het 'stille integriteit'. Hij herinnert zich een moment in de campuswinkel waar de jongens in de pauze sap en donuts haalden. "Zoals op elke kostschool waren veel leerlingen sarcastisch, lachten ze elkaar uit," vertelt King. Die dag ging het over iemand die er niet bij was. Mueller wilde van het geroddel niets weten, zei hij. "Hij liet zijn afkeer blijken en liep weg."

De schijnwerpers vermijdt Mueller nog altijd - na zijn aantreden als speciaal aanklager sprak hij alleen in het openbaar bij de diploma-uitreiking van zijn kleindochter in mei 2017, over integriteit. "Je kunt slim, agressief, welbespraakt en overtuigend zijn, maar als je niet eerlijk bent, zal je reputatie daaronder lijden," drukte Mueller de tieners op het hart.

Zijn zwijgzaamheid maakt van hem een haast mythologisch figuur. Als hij gesignaleerd wordt op een vliegveld in de nabijheid van Donald Trump junior, of in een Apple Store in Washington, gaan de foto's direct viraal. Het is zeldzaam Mueller in het openbaar te zien.

Hij verdedigt zich nooit tegen aanvallen van de president, die hem op Twitter keer op keer tot hoofd van een heksenjacht verklaart. Zelfs zijn woordvoerder heeft zelden meer te melden dan 'geen commentaar'. Moet Mueller op zijn tong bijten? Garrett Graff denkt dat het hem geen moeite kost. Het verweer komt in de vorm van zijn eindrapport, waarvan nog onbekend is wanneer dat komt. "Mueller laat liever zijn werk voor zich spreken."