'Ik houd mijn zusje in leven'

Als puber verliest Fleur van der Bij (37) haar zusje Ylse bij een verkeersongeval. Ze verwerkt het trauma, denkt ze, maar jaren later steekt het in alle hevigheid de kop op. Door te schrijven krijgt ze weer grip op haar leven, en vindt ze de man die Ylse aanreed.
©Fleur van der Bij

Toen haar zusje verongelukte, sloot Fleur van der Bij zich af voor alles wat ze voelde. Niet huilen, maar flink zijn, was het devies. Dat hield ze jarenlang vol. Twaalf jaar later vertrok ze naar Zuid-Soedan. Voor een master geschiedenis schreef ze een afstudeerscriptie over de 19de-eeuwse ontdekkingsreiziger Juan Maria Schuver, die spoorloos verdween aan de oevers van de Nijl. Deze cold case wilde Van der Bij oplossen en daarom trok ze dwars door het door burgeroorlog geteisterde gebied.

De dood was voortdurend dichtbij, en dat had onverwachte gevolgen. Want in plaats van het antwoord op Schuvers verdwijnen vond Van der Bij iets anders: haar eigen onverwerkte trauma. Het boek dat ze daarover schreef, De Nijl in mij, verscheen een jaar geleden. Deze week verscheen haar tweede boek, Verkeersslachtoffer 22/10, over haar zoektocht naar de man die haar zusje doodreed.

Ylse van der Bij verongelukte op 22 oktober 1996 in het Friese dorpje Tjalleberd. Ze zat op de fiets en werd geraakt door een automobilist. Kort daarna overleed ze, op 12-jarige leeftijd. Voor het verdriet van haar twee zussen, onder wie de drie jaar oudere Fleur, was niet veel ruimte. ,,Alle aandacht ging naar mijn ouders, zij waren immers een kind kwijt'', vertelt ze. ,,Als zus stond ik in de schaduw van hun verlies. Ze stuurden me een week later alweer naar school. Ook daar kon ik niet rekenen op een speciale behandeling. Ik moest een proefwerk wiskunde inhalen. Toen ik het niet op tijd afkreeg, griste de leraar het papier van mijn tafeltje. Nee, ik kreeg geen tien minuten extra. Dat zou niet eerlijk zijn ten opzichte van de andere leerlingen.''

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Dat ze als meisje geen begeleiding heeft gekregen, neemt ze haar ouders niet kwalijk. ,,Zij werden in beslag genomen door hun eigen pijn. Maar voor mij voelde het steeds meer alsof het ongeluk niets met mij te maken had. Alsof Ylse mijn zusje niet was geweest - zo diep had ik het weggestopt. Dat was mijn overlevingsstrategie.''

Een strategie die werkte, totdat Van der Bij naar Soedan vertrok. Daar praatte ze voor het eerst over de dood van haar zusje, met mensen die in de burgeroorlog ook familie waren kwijtgeraakt. Dat triggerde zo veel emoties, dat de gebeurtenis uit haar jeugd in alle hevigheid naar de oppervlakte kwam. Weer terug in Nederland raakte ze manisch en psychotisch. Van der Bij: ,,Ik zag overal codes en boodschappen. Ik liep rond met een koffer vol met pakjes Liptonthee waarvan ik zeker wist dat ze de sleutel tot wereldvrede bevatten. Ik besefte pas dat er iets niet klopte toen ik Ylse terugzag tijdens een aanval van hyperventilatie. Dat was het moment waarop ik besloot hulp te zoeken.''

Ze kreeg de diagnose bipolaire stoornis en raakte in depressies. Lange tijd zag het er niet hoopvol uit. Maar na de verhuizing naar haar oude studentenstad Groningen zette haar herstel in. Ze begon te schrijven en kreeg daarmee grip op haar leven. ,,Dankzij De Nijl in mij ben ik beter geworden. Het boek heeft me geholpen bij de verwerking van de dood van Ylse. Sinds 2014 ben ik in remissie verklaard, zoals dat heet. De symptomen van mijn bipolaire stoornis zijn al heel lang weg. Dankzij de heilige drie-eenheid medicatie, meditatie en transpiratie, ofwel dagelijks sporten, kan ik goed leven met mijn ziekte.''

Toch moest er nog een tweede boek over Ylse verschijnen: Verkeersslachtoffer 22/10. Was de verwerking dus niet helemaal voltooid? ,,Er bleef zich een vraag opdringen'', licht Van der Bij toe. ,,Hoe zou het zijn geweest voor de man die het ongeluk had veroorzaakt? Wie is hij en hoe is het hem vergaan? Ik was oprecht nieuwsgierig naar zijn kant van het verhaal. Ik wilde me leren verhouden tot deze man.''

Dus ging ze op zoek. Niet alleen naar de automobilist die haar zusje had aangereden, maar ook naar mensen die hetzelfde hadden meegemaakt als zij. In alle voorgaande jaren had ze die juist gemeden als de pest - lotgenotencontact paste niet bij haar anti-slachtofferschap. Maar nu wilde ze het grijze gebied van daders, veroorzakers en nabestaanden verkennen.

Van der Bij: ,,Veel vaker dan bij gewelds- of zedenmisdrijven vinden nabestaanden van verkeerslachtoffers dat er geen recht aan hun verlies wordt gedaan. Dat komt doordat de belangen van de nabestaanden bij verkeersongevallen niet de hoogste prioriteit hebben. In plaats daarvan moet de rechter vanuit maatschappelijk perspectief bepalen wat een passende straf is. Zijn er geen strafbare feiten, is er geen opzet in het spel, dan kan hij niet anders dan laag straffen. Een taakstraf kan voor nabestaanden onverteerbaar zijn."

De man die Ylse aanreed, in het boek meneer Smeets geheten, werd vrijgesproken in een rechtszaak, las Van der Bij in het politiedossier dat ze twintig jaar na dato opvroeg. Hij had geen strafbaar rijgedrag vertoond. ,,Een heel ander verhaal dan dat van de lotgenoten die ik ontmoette. Een vrouw was haar zoon verloren doordat een dronken gedetineerde op proefverlof hem had doodgereden op een zebrapad. Zo iemand valt in de categorie verkeershufters. Ylses ongeluk was een noodlottige samenloop van omstandigheden. Zo'n ongeval veroorzaken: het kan jou en mij overkomen. Dan zouden wij ook willen dat genuanceerd naar onze zaak werd gekeken.''

In haar boek beschrijft Van der Bij hoe vervreemdend het was om in het politierapport de foto's van haar zusjes fiets tegen te komen. ,,Het was amper nog een fiets.'' Ze schrijft dat ze de toedracht van het ongeluk exact wilde weten, dat ze de getuigenverklaring van meneer Smeets stukje bij beetje tot zich nam. ,,Het is een gek mechanisme, maar kennelijk wil je - hoe gruwelijk ook - toch alle details weten. Misschien omdat je je er daarna geen voorstelling meer van hoeft te maken.''

De feiten kennenblijkt een belangrijk onderdeel van het verwerkingsproces. Blijf je in het duister tasten, dan houdt dat het trauma in stand. Dat zag Van der Bij in het geval van de man die een vrouw aanreed en zich beriep op zijn zwijgrecht. De achtergebleven echtgenoot en dochter weten nog altijd niet wat er is gebeurd en kunnen niet verder met hun leven. ,,Tegelijkertijd zijn er ook positieve ontwikkelingen, zoals herstelbemiddeling. Daarbij worden nabestaanden en veroorzakers van verkeersongevallen met elkaar in contact gebracht. Zelfs twintig jaar na zo'n ongeluk kan een ontmoeting de ontbrekende schakel zijn, waarmee beide partijen de draad van hun leven kunnen oppakken.''

Van der Bij vernam ook veel details over het ongeluk van een ooggetuige, de zoon van meneer Smeets. ,,Hij vertelde hoe ze de ambulance hoorden, en hoelang het duurde voor die arriveerde. Hoe Ylse gewond in de berm lag en door ziekenbroedersop de brancard werd gelegd. Hij is een van de laatsten die mijn zusje in leven heeft gezien. Het betekende veel voor mij om dat verhaal uit zijn mond te horen. Het belangrijkste was dat hij zijn eigen dochter jaren later Ilse heeft genoemd. Niet bewust - hij realiseerde het zich pas tijdens ons gesprek.''

Meneer Smeets zelf ontmoette de schrijfster ook, zij het niet op een manier die je zou verwachten. Hoe, dat laten we in het midden, om de plot van het boek niet weg te geven. Boos is ze niet op hem - nooit geweest. Maar afsluiting had ze wel nodig, en daartoe dient het boek dat ze schreef. Noem het een verzoeningsritueel, legt ze uit. ,,Ons rechtssysteem is gericht op de daders straffen, middels een rechtszaak. In andere culturen heb je andersoortige ceremonies, zoals ho'oponopono in Hawaï. Als iemand daar een fout of misdaad heeft begaan, komt de stam bij elkaar. Iedereen mag ten overstaan van de dader vertellen wat diens misstap met hem gedaan heeft. Vervolgens betuigt de beschuldigde spijt en kan hij worden vergeven. Zo krijgt iedereen de erkenning waarnaar hij verlangt. Dit boek is mijn eigen ho'oponopono.''

Het is ook een monument voor Ylse, met wie ze hecht was. ,,We voelden ons zo verbonden als tweelingzusjes. We hadden een geheime zussenclub met een clubhuis in de garage. Ylse was een goedzak, die werd gepest omdat ze aan de forse kant was. Soms deed ik daaraan mee, waarop ik niet trots ben, maar verder was het vertrouwen tussen ons groot. Zij verklikte niet dat ik soms sigaretjes rookte, en ik was degene aan wie ze de eerste en enige liefdesbrief die ze kreeg in bewaring gaf. Ik heb 'm op haar kist gelegd.''

Na Ylses overlijden probeerde haar zus deals te sluiten met de dood. ,,Er is een foto waarop we door een herfstbos lopen, genomen in de week voor het ongeluk. ,,Als ik alle gele blaadjes op deze foto kan tellen, krijg ik haar dan terug?" vroeg ik. Natuurlijk wist ik dat dat nooit zou gebeuren. Met mijn boeken houd ik haar toch in leven.''

Verkeersslachtoffer 22/10 van Fleur van der Bij is uitgegeven door Querido Fosfor (€15).

Nasleep Fleur van der Bij heeft het verlies van haar zusje op latere leeftijd verwerkt. ©Annabel Oosteweeghel
©Annabel Oosteweeghel