'Het geloof is een systeem om mensen van prachtige inzichten af te houden'

©Sarah Matuszewski

Evolutiebioloog Richard Dawkins over God, zijn hersenbloeding en het cadeau dat het universum is

De man die God een misverstand noemt, spreekt zaterdag in Amsterdam. Evolutiebioloog Richard Dawkins, net hersteld van een herseninfarct, over waarom geloven lui en laf is en het leven zoveel mooier met verwondering.

Hij maakt zich zorgen, zegt evolutiebioloog, schrijver, denker en godsdienst-basher Richard Dawkins (76) een ruime week voor hij op het grote podium van de Stopera in Amsterdam zal staan voor een publiek optreden met zijn strijdmakker Lawrence Krauss. Voor de aftrap van het Brainwash Festival 2017.

We zijn even van ons stuk.

Denk toch zelf, ongeacht wat je ouders beweren of de kerk, dat is en blijft Dawkins credo

Zorgen? De Richard Dawkins die van oudsher geldt als de pitbull van Darwin, de man die de evolutietheorie ademt, die het taalgebruik erover veranderde, die creationisten at als ontbijt. Die Richard Dawkins maakt zich zorgen over een optreden in Amsterdam?

Jawel, en het is niet anders. De zorgen betreffen niet zijn absolute held Charles Darwin, wiens theorie verreweg het meest consistente verhaal is dat we hebben om de onwaarschijnlijke pracht en rijkdom van het leven op aarde te begrijpen. Zelfs als we weten dat Darwin er op punten in feite nog behoorlijk naast zat. De zorgen betreffen ook niet zijn peilloze afkeer van geloof en bijgeloof, die in zijn ogen een belediging zijn voor het menselijke verstand. Denk toch zelf, ongeacht wat je ouders beweren of de kerk, dat is en blijft zijn credo.

Brainwash presenteert in oktober enkele van de grote denkers van deze tijd.

Zaterdag 21 oktober verkennen de wereldberoemde bioloog Richard Dawkins en natuurkundige Lawrence Krauss de geschiedenis en toekomst van het universum en onze soort.

Volkskrantabonnees maken kans op de laatste kaarten voor dit debat. Klik hier om u aan te melden.

De zorgen, vertelt Dawkins over een brakke telefoonlijn tussen Amsterdam en zijn woonhuis in Oxford, betreffen zijn stem. Nu en dan, waarschuwt hij, kan die opeens gaan kraken en wegvallen. Samen met een soms wat onwillige linkervoet het gevolg van het ongeluk dat hem op 5 februari vorig jaar trof. Een hersenbloeding. Een ramp. Maar, stelt hij gerust, hij heeft ook geluk gehad. 'Het was een bloeding, geen prop. In de rechterhersenstam. Een opstopping links had me vermoedelijk mijn hogere hersenfuncties gekost. Dan zaten we nu niet te praten, lijkt me.'

De hersenbloeding van Sir Richard Dawkins, Groot-Brittanniës bekendste en misschien ook wel meest controversiële bioloog, was vorig jaar nieuws op primetime BBC. Alleen thuis merkte hij dat zijn linkerarm niet werkte, waarna de wereld begon te tollen en zijn linkerbeen het begaf. Hij is, denkt hij gezien de bloeduitstortingen op zijn lijf, omgevallen, maar wist op de een of andere manier zijn vrouw Lala in Londen nog te bellen. Zij trommelde een vriendin met een huissleutel op en een ambulance. Vier dagen ziekenhuis verder zat hij confuus weer thuis, kleiner en kwetsbaarder dan hij zich ooit gevoeld had.

Psst, vind je dit interessant?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Opeens was u bijna dood. Heeft dat iets aan uw kijk op het bestaan veranderd?

'Niet echt. We leven en gaan dood. De dood is een essentieel onderdeel van de natuur, door op te ruimen komt er ruimte voor nieuwe dingen. Dat geldt ook voor Richard Dawkins te Oxford.'

De Anglicaanse kerk, hoorde ik, deed een oproep aan de gelovigen om voor uw herstel te bidden. Markant. Het zijn niet uw grootste vrienden.

'Ik heb het ook gehoord en ik waardeer het gebaar van medeleven. Dat is mooi. Maar ik moest tegelijk ook denken aan mijn goede vriend Daniel Dennett, de filosoof die niets moet hebben van religie. Toen hij ooit ernstig ziek was, werd er ook voor hem gebeden, waarop hij verzocht of er misschien ook een geit voor hem geofferd zou kunnen worden. Dat leek hem gepast.'

Dawkins staat zaterdag in Amsterdam op het podium met de Amerikaanse kosmoloog Lawrence Krauss, zoals de twee talloze keren eerder deden. Krauss (New York 1954) is directeur van het Origins Project van de Universiteit van Arizona, schrijver van een reeks boeken over de natuurkunde van het heelal, politiek actief en een verklaard bestrijder van geloof en bijgeloof. Van Krauss verscheen onlangs in vertaling het boek Het Grootste Project van de Mens (Nieuw Amsterdam), over wat we als mensheid weten van het ontstaan en de geschiedenis van het universum. Alles is op te vatten als een doelloze samenloop van omstandigheden, laat hij zien. En ook hoeveel pijn en moeite het heeft gekost om tot dat ontnuchterende inzicht te komen. ‘Maar dat doelloze maakt ons bestaan nog niet zinloos of waardeloos’, zei Krauss eerder in een gesprek met de Volkskrant. ‘De wetenschap heeft ons juist bevrijd van onze behoefte om het middelpunt van alles te zijn. Het is een geschenk dat we in dit toevallige heelal mogen leven.’

Lawrence Krauss. ©GETTY

Het is Dawkins ten voeten uit. Aan de telefoon klinkt hij op en top Engels, een in zorgvuldige volzinnen formulerende geleerde, erudiet en scherpzinnig, maar ook messcherp als hem dat nodig lijkt. Maar ook dan is zijn stem zacht, bedachtzaam.

Zijn bekendste boek, The God Delusion uit 2006, is een lange oefening in het afserveren van de godsdiensten. Geloven in God, is zijn grootste bezwaar, ontneemt mensen de mogelijkheid om hun eigen verantwoordelijkheid te dragen. Terwijl, dat ook, er werkelijk geen enkel bewijs is voor het bestaan van een hogere macht. En geen enkele serieuze reden om er desondanks in te geloven. Wat ooit begon als een repliek op creationisten die de evolutietheorie niet geloofden, werd een frontale aanval op hun kernwaarden.

U maakte er ook onder wetenschappers geen vrienden mee. Ik ken veel biologen die moeite hadden met uw keiharde aanval op religie. Laat ze toch, was het idee, wat mensen thuis geloven moeten ze zelf weten. Wetenschapper, blijf bij je vak.

'Wat mensen thuis geloven, geloven ze overal. Het is normaal in onze samenleving om irrationele uitgangspunten met rust te laten. Ik denk dat juist wetenschappers moeten laten zien hoe beperkt en beperkend godsdiensten zijn. Geloven is lui en laf. Lui omdat je een verhaal voor waar aanneemt, zonder het te willen testen. Laf omdat je de twijfel uitsluit die bij nieuwsgierigheid hoort. Snap ik het wel goed? Wat is hier gaande? Dat zijn de belangrijkste vragen in de wetenschap.'

En in het leven.

'De belangrijkste vragen, en ook de mooiste om aan te werken. Wie open staat voor de verwondering over de natuur en het universum, maakt prachtige dingen mee.'

Heel wat wetenschappers zeggen u niet meer serieus te nemen, als wetenschapper. Omdat u de biologie tegen gelovigen lijkt willen te gebruiken.

'Dat is een bangige reactie op een vakgenoot die zegt waar het op staat. Mijn biologie staat als een huis, nog steeds. Genen zijn de basiseenheden in de adaptieve selectie van de evolutie, organismen zijn hun vehikels. Van aardwormen tot mensen.'

Een van de redenen om toch weer op tournee te gaan, is de nieuwe editie van The Ancestor's Tale uit 2006. Dat boek leest haast als een ode aan het leven op aarde, elke wending in de evolutie passeert de revue. En op een bijzondere manier: u maakt met de lezer een pelgrimage naar de voorvader van alle leven op aarde.

'Dat idee van een pelgrimage terug in de tijd is essentieel. Het grootste misverstand over het leven op aarde is dat de mens de kroon op de schepping zou zijn. In werkelijkheid zijn we een van de vele uitkomsten van de evolutie van het leven, we zijn niets belangrijker dan een bloemkool of een kolibrie.

'In The Ancestor's Tale lieten mijn researcher Yan Wong en ik zien dat de wandeling terug langs de stamboom van het leven fantastische ontmoetingen geeft waar wegen samenkomen. Als de pelgrims die elkaar in Chaucers Canterbury Tales verhalen vertellen, vertellen andere takken van de stamboom hun verhaal over wat ze sinds de afsplitsing allemaal overkomen is. Van onze naaste verwanten, de chimpansees en gorilla's, tot longvissen tot het blaasjeskruid en de eerste bacterie.'

'De wetenschap gaat razendsnel voort, vooral de genetica kan ik zelf haast niet bijbenen

Waarom was er na tien jaar een nieuwe editie nodig eigenlijk?

'De wetenschap gaat razendsnel voort, vooral de genetica kan ik zelf haast niet bijbenen. Yan Wong is een specialist in de moderne genomics, cruciaal want dna is een geweldig archief. Hij heeft de nieuwste inzichten in evolutionaire verwantschappen en voorlopers in het boek gebracht. Hoe walvissen teruggaan op nijlpaarden, en de mens op de longvis. Al blijft het vooral mijn stem die je hoort, ik ben blij dat Yan nu ook op het omslag staat. Dat had tien jaar geleden al zo gemoeten, hij was het die me redde in mijn enorme ambities om de hele evolutie in een boek te persen. Het was een oeverloos project. Ik was er eigenlijk al mee opgehouden, wanhopig. Wat natuurlijk doodzonde zou zijn geweest. En toen was er gelukkig Yan.'

Het boek is tegelijk ook een oefening in menselijke bescheidenheid: alle leven op aarde heeft een geweldig verhaal, als je dat perspectief kiest.

'Ik kan niet ontkennen dat me dat erg aanstaat. Ik heb geen hekel aan de mensheid, integendeel, het is verbluffend wat we tot stand brengen en vooral wat we kunnen begrijpen van het ons omringende universum. Maar bescheidenheid is een deugd die ik diep voel, hoe arrogant mensen mij ook vinden.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Dawkins: 'Ik praat veel omdat ik iets te melden heb. Dat kan intimiderend overkomen.' ©Sarah Matuszweski

Waar komt die indruk vandaan, denkt u?

'Ik praat veel omdat ik iets te melden heb. Dat kan intimiderend overkomen. Maar er zijn altijd argumenten en inzichten. Het zijn nooit zomaar opvattingen.'

U kunt zich anders behoorlijk kwaad maken.

Me minder druk maken is geloof ik niet mijn grootste talent

'Na mijn hersenbloeding hebben mijn artsen gezegd dat ik me minder druk moet maken. Helaas. Dat is geloof ik niet mijn grootste talent.'

U had het net daarvoor enorm aan de stok gehad met een festival in New York dat u als spreker had afbesteld vanwege een scherpe tweet tegen feministen die islamisten vergoelijken.

'Verreweg de meeste niet, maar enkele wel. Ik heb dat overigens verwijderd. Ik was heel boos over die afzegging ja, misschien wel ongezond erg, achteraf gezien. Maar het was een treurig soort politiek-correcte reflex die mij daar de mond snoerde, zonder dat ze de feiten hadden gecheckt. En zonder het fatsoen om me eerst eens even te bellen voor overleg.'

Zoiets grijpt u aan.

'Meer dan zou moeten, ja. Ik word gezien als een harde debater die mensen op hun ziel gaat staan als dat zo uitkomt. Maar dat is het niet, het gaat me niet om personen. Het gaat me om de idiote afspraak dat je niet aan het geloof mag komen. Terwijl het een systeem is om mensen van prachtige inzichten af te houden.'

Mensen noemen uw wereldbeeld van toeval en evolutie juist huiveringwekkend en kil.

Het universum is een cadeau

'Dat vind ik totaal onbegrijpelijk. Verdiep je in de evolutie en zie wat voor ongelofelijk mooie en subtiele dingen die kille processen kunnen voortbrengen. Kosmologie idem dito, wat een subtiele geschiedenis heeft ons voortgebracht. Wat mijn vriend en makker Lawrence Krauss ook schrijft: het universum is een cadeau. Dat we dít mogen meemaken, dat is wat je jezelf voortdurend moet voorhouden.'

Wetenschap is dat cadeau uitpakken?

'En hoe beter je het bekijkt, hoe beter je begrijpt wat een prachtcadeau het is.'


Leesplank: Dakwins in tien boeken

Clinton Richard Dawkins is een Brits evolutiebioloog en schrijver, geboren in 1941 in Nairobi, Kenia. Hij studeerde biologie in Oxford en promoveerde in 1966 bij de Nederlandse Nobelprijswinnaar en etholoog Niko Tinbergen. Na werk in de VS werd hij hoogleraar in Oxford en kreeg hij bekendheid als schrijver van populair-wetenschappelijke boeken over baanbrekende inzichten in evolutie en leven, velen bestsellers. Van 1995 tot 2008 was hij de eerste Britse hoogleraar voor het Publiek Begrip van de Wetenschap. Hij staat bekend als strijdbaar atheïst en fervent rationalist.

The Selfish Gene (1976). Dawkins doorbraak, wetenschappelijk en bij het grote publiek. Biologen redeneren sinds Darwin over evolutie in termen van concurrentie en aanpassingen van dieren en planten. Volgens Dawkins zijn die slechts verpakking voor de genen die hen sturen en besturen.

The Extended Phenotype (1982). Uitbreiding van de genetische benadering van evolutie uit The Selfish Gene. Volgens Dawkins is de invloed van organismen op hun omgeving deel van die organismen. Voor de mens is dat zijn cultuur.

The Blind Watchmaker (1986). Eerste aanzet voor Dawkins uitgebreide verdediging tegen vooral religieuze scepsis en aanvallen van Darwins evolutietheorie. Die theorie, gebouwd op reproductie en aanpassing, is universeel en verklaart de soms zeer ingenieuze bouw van organen en organismen.

Climbing Mount Improbable (1996). Meer gedachten over de kracht van de evolutietheorie met speciale aandacht voor statistische tegenargumenten van critici.

Voor veel biologen was The God Delusion een stap te ver in Dawkins engagement

Unweaving the Rainbow (1998). Lofzang op de rijkdom en pracht van de natuur en het universum. Centraal staat de ervaring dat meer kennis de natuur weliswaar onttovert, maar tegelijk ook laat zien hoe ongelofelijk kunstig het universum in elkaar steekt. Mooi zoals kunst mooi kan zijn. Titel refereert aan dichter John Keats, die Newton verweet regenbogen te beschrijven als niets meer dan lichtbreking.

The Ancestor's Tale (2004). Minutieuze, samen met researcher Yan Wong geschreven geschiedenis van het leven op aarde, van het heden terug naar het oerorganisme waar alles van afstamt. De mens is slechts een van de groeiende stroom pelgrims die vanuit andere afslagen in de evolutie het pas terug volgen.

The God Delusion (2006). Dawkins meest spraakmakende en controversiële boek, dat een lange tirade vormt tegen religie en bijgeloof en een lofzang op de ratio. Voor veel biologen een stap te ver in Dawkins engagement, dat ver voorbij de biologie reikt. Dawkins ontpopt zich als ambassadeur voor het atheïsme, onvermoeibaar de wereld over reizend. Centraal is zijn verwijt dat religie mensen de ruimte ontneemt om zelf te oordelen en na te denken over het bestaan en het universum.

The Greatest Show on Earth (2009). Terugkeer naar de biologie, maar met een politieke ondertoon: het dikke boek maakt systematisch gehakt van alle bekende argumenten die tegenstanders en sceptici tegen Darwins evolutietheorie aanvoeren.

An Appetite for Wonder (2013). Autobiografie over de aanloop naar de eigenzinnige wetenschapper die Dawkins werd, inclusief de bekentenis dat hij in zijn tienerjaren diepgelovig anglicaan was en hoe een leraar hem ooit onzedelijk betastte. Over zijn jeugd in Kenia ook en zijn markante promotor Niko Tinbergen.

Brief Candle in the Dark (2015). Tweede deel van Dawkins biografie, over zijn carrière als welbespraakte en scherpzinnige hoogleraar, schrijver, televisiemaker en publiek figuur, allemaal opgeschreven ter gelegenheid van zijn 70ste verjaardag. Over biologenruzies met giganten als wijlen Stephen Jay Gould, en over zijn soms scherpe toon die hijzelf eerder lichtvoetig noemt.

Dit jaar verscheen van Dawkins de essaybundel Science in the Soul, en de gereviseerde heruitgave van The Ancestor's Tale uit 2004, zojuist in Nederland uitgekomen als Het verhaal van onze voorouder (Nieuw Amsterdam), inderdaad zonder s.


The Unbelievers

In 2013 ging de documentaire The Unbelievers in première, een registratie van de hectische tournee die Dawkins en Krauss sinds 2010 maakten in hun strijd voor wetenschap en rationeel denken. In de documentaire, in de stijl van een rusteloze roadmovie, staat de afwijzing van religie en bijgeloof centraal met het tweetal atheïsten op talloze podia in de wereld en reizend van hotel naar hotel. Talloze bekende wetenschappers en kunstenaars, van Stephen Hawking tot Ricky Servais en Stephen Fry, verklaren zich in korte commentaren solidair. De film werd omarmd door sceptici en atheïsten, maar door anderen verguisd als platte propaganda. The Unbelievers is in Nederland nog online via videodienst Netflix te bekijken.

Cadeautje

Verras je familie of vrienden met hun eigen persoonlijke nieuwssite, gebaseerd op een selectie van hun favoriete onderwerpen. Bekijk hier een voorbeeld van de uitnodiging.