'Een baby met een goede start houdt voorsprong'

Baby's die goed eten zijn later gezonder en intelligenter. Al in de baarmoeder is goede voeding cruciaal. Het slot van een vijfdelige serie: wat zetten we de allerjongsten voor?
Negatieve reacties op het geven van borstvoeding in het openbaar kunnen aanleiding zijn voor moeders om ervan af te zien ©GETTY

Hoe groot het belang is van voeding bij de ontwikkeling van jonge kinderen, liet een experiment in Engelse ziekenhuizen zien. Vroeggeboren baby's (prematuren) die minder dan 1850 gram wogen, werden verdeeld in twee groepen. Eén groep kreeg een maand standaardflesvoeding, de andere groep speciale flesvoeding voor prematuren met extra nutriënten.

Toen ze 18 maanden waren, bleken er al grote verschillen in motorische vaardigheden en mentale ontwikkeling te zijn. Op 8-jarige leeftijd werden de kinderen opnieuw onderzocht.

Tien punten
De kinderen die standaardflesvoeding hadden gekregen, scoorden nu 12 punten lager op verbale intelligentie en het verschil in algemeen IQ was 10 punten. Acht jaar na de interventie, door één maand extra voeding. Tien punten is het gemiddelde verschil in IQ-scores tussen leerlingen van havo en van vmbo.

Een vergelijkbaar groot effect werd gevonden voor het geven van borstvoeding aan Deense kinderen die geboren waren na een voldragen zwangerschap. Het onderzoek liet zien dat baby's die langer dan 9 maanden borstvoeding hadden gehad, gemiddeld 5 IQ-punten hoger scoorden op 18-jarige leeftijd dan kinderen die minder dan één maand borstvoeding kregen (na correctie voor verstorende factoren).

Soms zijn er medische redenen voor het niet of maar kort geven van borst­voe­ding

Het geven van borstvoeding is niet voor niets een belangrijk thema in religieuze spijswetten. Veel religies, zoals de islam en het jodendom, geven aan dat een kind voldoende heeft aan borstvoeding tot het ongeveer twee jaar oud is. Sommige boeddhisten geven hun kind nog veel langer de borst. Dat is bij ons hoogst ongebruikelijk.

Barrières
Soms zijn er medische redenen voor het niet of maar kort geven van borstvoeding. Gelukkig zijn er dan geschikte, maar nooit helemaal optimale, alternatieven zoals flesvoeding. Maar vaker wordt gestopt met borstvoeding omdat de moeder na het zwangerschapsverlof weer gaat werken en kolven in de praktijk vaak lastig is.

Ook kunnen negatieve reacties op het geven van borstvoeding in het openbaar aanleiding zijn voor moeders om ervan af te zien. Allemaal barrières die in principe door gericht beleid en praktische aanpassingen oplosbaar zijn. Als overheden, werkgevers en ouders het belang ervan maar voldoende inzien.

Wat moet precies in de voeding zitten voor een optimale ontwikkeling van de hersenen? Dat is nog niet helemaal duidelijk. Het gaat om de juiste mix van een groot aantal factoren waarbij onder meer de hoeveelheid ijzer, eiwit en verschillende vetzuren een rol spelen.

Schade
Maar ook voedingsfactoren die een gunstig effect hebben op het immuunsysteem en op ontstekingen, kunnen schade aan het nog uiterst kwetsbare groeiende brein voorkomen.

Een veel effectiever manier om open ruggetjes te voorkomen is door voedsel te verrijken met foliumzuur

Een ander voorbeeld is het effect van een tekort aan foliumzuur bij aanvang van de zwangerschap. Als de moeder te weinig foliumzuur inneemt tussen een maand voor conceptie en de 12de week van de zwangerschap, kan dat bij de baby leiden tot een open ruggetje (spina bifida). Die kinderen hebben vaak levenslang problemen met hun blaas, darmen en motoriek en hebben later vaker leerproblemen.

Ze moeten, om infecties te voorkomen, levenslang antibiotica slikken. Daarom wordt vrouwen met een kinderwens aangeraden om pilletjes met ongeveer 400 microgram foliumzuur te slikken. Dat gebeurt echter lang niet altijd. Een veel effectiever manier om open ruggetjes te voorkomen is door voedsel te verrijken met foliumzuur, maar daar willen we in Nederland nog niet aan.

Hongerwinteronderzoek
In 1990 stelde de Britse epidemioloog David Barker als eerste dat baby's die onvoldoende groeiden gedurende de zwangerschap door een tekort aan voedingsstoffen, later een groter risico hadden op welvaartsziekten als hart- en vaatziekten, obesitas en type 2 diabetes.

Dat werd onder meer bevestigd in het Amsterdamse Hongerwinterproject van het AMC, waarin kinderen werden onderzocht van moeders die zwanger waren vóór, tijdens of na de hongerwinter in 1944. Op volwassen leeftijd hadden de kinderen wier moeders tijdens de zwangerschap honger hadden gehad, relatief vaak type 2 diabetes. Vooral als ze zelf ook overgewicht hadden.

Hoe kan dat? Op bepaalde momenten tijdens de zwangerschap worden organen van de foetus gevormd en ontwikkeld. Bij een tekort aan essentiële stoffen als bepaalde vitamines, eiwitten en vetzuren worden die niet optimaal ontwikkeld. Dat kan later niet meer gerepareerd worden. Zo kunnen de alvleesklier, de nieren en het bloedvatenstelsel niet perfect aangelegd zijn, waardoor er later makkelijker diabetes of hart- en vaatziekten kunnen ontstaan.

Voedselschaarste
Het kind krijgt een lichaam dat zich vast instelt op een later leven met voedselschaarste. Dat is nuttig wanneer er ook daadwerkelijk tekorten zijn als het kind opgroeit, maar juist schadelijk als er sprake is van een omgeving die overmatige voedselinname bevordert. Zoals na de Hongerwinter en de bevrijding vlak daarna ook in Nederland het geval was.

Psst, vind je dit leuk?

Ontdek Topics nu 1 maand gratis en stel je eigen nieuwsoverzicht samen.

Lees 1 maand gratis

Al abonnee?

Log in en lees altijd gratis Topics.

Kinderen van ondervoede moeders zijn niet voorbereid op een leven in overvloed

Kinderen van ondervoede moeders zijn niet voorbereid op een leven in overvloed. Het lichaam vertaalt dat later bijvoorbeeld in niet erg lang worden. Groei en onderhoud van een langer lichaam vergen immers relatief veel brand- en bouwstoffen.

Erfelijke factor
De kinderen van wie de moeders tijdens de Hongerwinter zwanger waren, werden dan ook als volwassene relatief minder lang dan hun broertjes en zusjes. Dat bleek te komen doordat een erfelijke factor die betrokken is bij de groei, bij hen anders werd afgelezen.

Dat voeding het aflezen van erfelijk materiaal beïnvloedt, is een relatief nieuw inzicht. Een fenomeen dat epigenetica wordt genoemd. Opmerkelijk was dat op hun beurt ook hún kinderen later minder lang werden. Dit terwijl die in een welvarende samenleving werden geboren en opgroeiden. De effecten van voeding in de vroege levensfase kunnen blijkbaar meerdere generaties doorwerken.

Niet alleen het voorkomen van voedingstekorten tijdens de zwangerschap is belangrijk voor de groei en ontwikkeling van kinderen. Ook overvoeding speelt een rol. Kinderen van moeders met obesitas, zwangerschapsdiabetes of zwangerschapshypertensie hebben, als ze zelf volwassen zijn, ook een verhoogd risico op obesitas, diabetes of hart- en vaatziekten.

Zwangerschapscomplicaties
In Nederland ontstaat bij ongeveer 2 op de 100 zwangerschappen diabetes bij de moeder en dat percentage neemt toe doordat jongvolwassen vrouwen steeds vaker te zwaar zijn als ze in verwachting raken. Kinderen van moeders met zwangerschapsdiabetes of type 2 diabetes zijn vaak abnormaal groot en zwaar, waardoor er vaker zwangerschapscomplicaties ontstaan en een keizersnee moet worden toegepast.

Voeding vroeg in het leven speelt een cruciale rol bij een gezonde groei en ont­wik­ke­ling

Dat komt deels door het groeibevorderende ­effect van insuline. Bij vrouwen met obesitas is de kans op zwangerschapsdiabetes ongeveer 3 keer zo groot als bij vrouwen zonder over­gewicht. En de kinderen van moeders met zwangerschapsdiabetes hebben tot 8 keer zo veel kans later zelf type 2 diabetes te krijgen als andere kinderen.

Voeding vroeg in het leven speelt een cruciale rol bij een gezonde groei en ontwikkeling. Organisaties als Unicef en de Wereldgezondheidsorganisatie benadrukken daarom het belang van een gezonde en evenwichtige voeding tijdens de eerste 1000 dagen na conceptie. Ook de jeugdgezondheidszorg vindt dit uitermate belangrijk.

Helaas is het door voortdurende bezuinigingen en taakverzwaring bij de verloskunde en de jeugdgezondheidszorg steeds lastiger om daaraan voldoende aandacht te kunnen besteden. In een welvarend land als Nederland is het beschamend dat we niet de optimale condities kunnen garanderen voor de gezondheid van de meest kwetsbaren van onze samenleving: de nog ongeboren of pasgeboren kinderen.

Bij veel ouders ontbreken kennis, vaardig­heden en mogelijkheden om zelf die optimale voorwaarden en omstandigheden te realiseren. De gemeentelijke en zorginstellingen die daartoe uitgerust zijn, zouden daarom meer menskracht en middelen van de overheid moeten krijgen om in te kunnen springen. Onze kinderen zijn het meer dan waard.

Cadeautje

Verras je familie of vrienden met hun eigen persoonlijke nieuwssite, gebaseerd op een selectie van hun favoriete onderwerpen. Bekijk hier een voorbeeld van de uitnodiging.