‘Als we het normaal gaan vinden dat de EU media kunnen blokkeren, kan dat grote gevolgen hebben’

Freedom Internet, de ‘geestelijk opvolger’ van XS4ALL, heeft moeite met de blokkade van Russische mediakanalen in de EU. Het internetbedrijf overweegt samen met andere providers juridische stappen. Directeur Anco Scholte ter Horst legt uit waarom: ‘Als het normaal wordt dat de EU media in heel Europa blokkeert, kan dat vergaande gevolgen hebben.’

De lidstaten van de Europese Unie besloten vorige week woensdag unaniem om Russia Today (RT) en Sputnik in de hele EU te blokkeren. De Russische mediakanalen – beiden staatseigendom – zouden gevaarlijke desinformatie verspreiden.

Wat was uw eerste reactie op die blokkade?

‘In eerste instantie was ik niet bezorgd. Het leek erop dat het alleen ging om de uitzendingen van RT en Sputnik, en ze zenden helemaal niet uit in Nederland. Dan heeft zo’n maatregel dus geen effect. Maar later werd de blokkade veel breder uitgelegd: wij moeten ook hun websites uit de lucht halen. Toen ging er bij mij een alarmbel af: wat gebeurt hier eigenlijk?

‘Het OM heeft ook aangegeven dat ze gaan handhaven, dus we moeten de blokkade wel uitvoeren. Anders kunnen ze dwangsommen opleggen, directieleden strafrechtelijk vervolgen of zelfs het bedrijf opdoeken.’

RT en Sputnik verspreiden regelmatig misleidende of aantoonbaar onjuiste informatie. Waarom is het zo erg dat die informatie in Nederland geblokkeerd wordt?

‘Vooropgesteld: de oorlog in Oekraïne is vreselijk en ik wil me volledig distantiëren van de inhoud van deze propagandasites. Maar het opwerpen van zulke blokkades van websites is nog nooit eerder gebeurd. Is dat wat we willen?

‘Het idee dat je desinformatie tegengaat met censuur voelt niet goed. Wij strijden voor een open internet, zonder blokkades. In Europa spreken we schande van de toenemende censuur in Rusland, maar nu doen we dat zelf ook.

‘Daarbij voelt het als een emotionele, overhaaste en onvoldoende getoetste beslissing. De verordening is heel snel in elkaar gezet, en op veel punten onduidelijk. De blokkade moet duren ‘totdat de agressie in Oekraïne beëindigd wordt, en totdat de Russische Federatie en gelieerde media stoppen met hun campagnes van desinformatie en manipulatie tegen de EU en de lidstaten.’ Dat roept bij mij heel veel vraagtekens op. Wie bepaalt wanneer dat het geval is?

‘Ik vraag me af of deze actie wel proportioneel is. Er worden nu in een crisissituatie besluiten genomen met grote gevolgen op de langere termijn. Ik ben bang dat hier een precedent geschapen wordt. Gaan we nog meer media blokkeren?’

Wat voor precedent zou dat zijn?

‘Dat de EU vaker dingen gaat betitelen als ongewenste informatie, en ze blokkeert. Het is mij volstrekt onduidelijk waarom deze twee media eruit gepikt zijn, en niet anderen. Er zijn nog wel meer platforms die propaganda verspreiden, wat is het selectiecriterium?

‘Het hoeft in de toekomst ook niet alleen om Russische propagandakanalen te gaan. Als we het normaal gaan vinden dat de EU per decreet media in heel Europa kan blokkeren, kan dat vergaande gevolgen hebben.’

Wat kunnen we dan wel doen om de verspreiding van desinformatie tegen te gaan?

‘Er moet een vaste procedure komen voor het vaststellen wat desinformatie is, en we moeten afspraken maken over hoe we dat tegengaan. Wat ik nu zie is dat nepnieuws bestreden wordt op basis van paniekvoetbal, en dat bedrijven zelf het heft in handen nemen. Dan is er dus geen onafhankelijke beoordeling van wat nepnieuws is.

‘Ik betwijfel trouwens of de maatregel wel zin heeft. De aandacht voor deze sites wordt waarschijnlijk alleen maar groter nu ze geblokkeerd zijn. Iedereen die deze informatie wil, komt er toch nog wel aan. In de EU zijn de kanalen wel geblokkeerd, maar daarbuiten niet. Het is dus een manke oplossing die gemakkelijk te omzeilen is.’

Zijn er wat u betreft omstandigheden waaronder het blokkeren van nieuwswebsites wel geoorloofd is?

‘Misschien wel, maar dan moet daar wel een procedure voor zijn. Normaal gesproken komt er een rechter aan te pas als men een website wil blokkeren. Die toetst of de inhoud door de beugel kan, en als dat niet zo is halen we hem offline. Maar die rechterlijke tussenkomst is nu overgeslagen.’

U overweegt nu juridische stappen om de blokkade ongedaan te krijgen. Waarom zou dit besluit onrechtmatig zijn?

‘Ten eerste is de verordening onduidelijk en multi-interpretabel. In Nederland wordt hij zo uitgelegd dat we ook websites moeten blokkeren, maar in andere lidstaten niet. Daar moet dus duidelijkheid over komen.

‘Daarnaast hebben we ook vragen bij het fundamentele aspect. Onder welke omstandigheden gaan we als democratische maatschappij akkoord met het blokkeren van websites? Dat is volgens mij een discussie die we eerst moeten voeren. Nu wordt er out of the blue wetgeving ingevoerd die meer aanvoelt als censuur dan als een weloverwogen manier om nepnieuws te bestrijden.’

In een vorige versie van dit artikel stond dat de Europese Commissie had besloten om RT en Sputnik te bokkeren. Dat klopt niet, dit was een besluit van de lidstaten.